Сверь числа и знаки с фото.
4.2. Мөңгүлөрдүн таралышындагы жалпы закон ченемдүүлүктөр
Кар сызыгы. Кар сызыгынын деңгээли мөңгүлөр орун алган аймактын климаты, ороклиматтык жана морфологиялык шарттарына жараша ар кандай бийиктикте жайгашат. Кыргызстандын аймагында тараган мөңгүлөрдүн кар сызыгынын түштүктү жана чыгышты карай өзгөрүүсүн байкалат. Мисалы, Талас Ала-Тоосунун түндүк капталында кар сызыгы 3750 м, ал эми Түркстан кырка тоосунун түндүк капталында ошол эле шартта мөңгүлөрдүн кар сызыгынын орточо деңгээли 4140 м. Кар сызыгынын орточо деңгээлинин мындан ары төмөндөшүнөн кар сызыгынын бийиктиги да келип чыккан жайкы температуранын түштүктү карай өсүшүнөн деп эсептесе болот.
МӨҢГҮЛӨР ЖАНА КӨП ЖЫЛДЫК ТОҢДОР
тоолордон бийик болбосо жаан-чачын жетишээрлик түшпөйт жана мөңгүлөрдүн пайда болушуна шарт жок. Ошондуктан улам чыгышка барган сайын кар сызыгы бийик жайгашкан. Мисалы, Чаткал, Пскем, Талас Ала-Тоосу жана Кыргыз Ала-Кашкаал-Тоонун түндүк капталында кар сызыгынын деңгээли 3500–3800 м, ал эми 4250 м. 690 м айырмачылыкты жаан-чачындын пайда болуу деңгээлинин эсебинен десек болот.
Кар сызыгы тоо капталдарынын күнөстүүлүгүнө (экспозиция) жараша да өзгөрөт. Мисалы, Кыргыз Ала-Тоосунун Ала-Арча суусунун алабындагы түндүк жакты караган капталдарындагы мөңгүлөрдө кар сызыгы 3710–3720 м бийиктикте өтөт. Ошол эле аттуу, бирок Суусамыр жагындагы суунун алабындагы мөңгүлөрдө кар сызыгы 3960 м бийиктикте өтөт. 250 м айырмачылыкты күнөстүүлүктүн таасиринен деп койсок болот. Күнөстүүлүктүн натыйжасындагы кар сызыгынын айырмачылыктары Борбордук Тянь-Шанда 500–600 м, Чоң Алай кырка тоосунда 600–800 мге чейин жетет.
Кыргызстандын аймагында кар сызыгынын эң бийик аба-ылайы Чоң Алай кырка тоосунун чыгыш бөлүгүндө, Жаңай-Дартак суусунун алабында байкалат. Мындагы дендрит тибиндеги ири Коженевский атындагы мөңгүдө кар сызыгы 5100 м бийиктикте, ал эми ошол эле мөңгүнүн чыгышты караган куймасында 5200 м бийиктикте өсөт. Түндүгүндөгү Алай кырка тоосунун түштүк капталындагы мөңгүлөрдө кар сызыгы 4250–4350 м бийиктикте жатат. Ал эми Чоң Алай кырка тоосунун түндүк капталындагы кар сызыгынын орточо бийиктиги 4350 м. Мында, күнөстүүлүккө туура келген айырмачылык, жаан-чачындын түшкөн айырмачылыгы менен жоюлуп кеткен. Алай кырка тоосунда Чоң Алай кырка тоосуна караганда жаан-чачын эки эсе көп түшөт (700–800 мм жана 350–430 мм).
Ички региондордо кээде башка факторлордун таасири астында да кар сызыгынын өйдө-ылдый өзгөрүшү байкалат. Мисалы, Ысык-Көлдүн нымдуулукка тийгизген таасири астында Тескей Ала-Тоосунун кар сызыгы 3650–3750 мге чейин, ал эми Сары-Жаз кырка тоосунун түндүк капталында 3900 мге чейин төмөндөйт, Сары-Жаздагы кар сызыгынын мынчалык деңгээлде болушу Тескей Ала-Тоосунун чыгыш бөлүгүнүн абсолюттук бийиктигинин 3500–3600 мден ашпагандыгында. Көлдүн өрөөнүнөн каныккан нымдуу аба аны ашып, Сары-Жаз кырка тоосунун түндүк капталдарына барып нымды таштайт. Фергана кырка тоосунун нымдуу аба массаларынын жолунда туурасы-
нан орун алышы, мындагы кар сызыгынын Алай кырка тоосундагыдан 150–200 м төмөн түшүшүнө себеп.
Борбордук Тянь-Шандын ири мөңгүлөрүндөгү кар сызыгынын деңгээли 4200–4450 м. Жергиликтүү мөңгүлөрдөгү кар сызыгынын термелүүсү тилмеленүүнүн даражасына жана тереңдигине байланыштуу. Кээ бир мөңгүлөрдөгү кар сызыгы бийик капталдардын өрөөндүн таманына өткөн жеринде жайгашат. Тик капталдын капчыгайдын таманын өткөн бийиктиги кайсы деңгээлде болсо кар сызыгы ошол деңгээлде болот. Мисалы, Пскем кырка тоосундагы Ой-Кайын суусунун алабындагы бир мөңгүдө кар сызыгы 3250 м бийиктикте өтөт, ал эми бул өрөөндөгү кар сызыгынын орточо бийиктиги 3600 м; Борбордук Тянь-Шандагы Нансен атындагы мөңгүнүн кар сызыгы 3650 м, жанындагы Энилчек мөңгүсүнүн кар сызыгы 4200 м.
Болжол менен кар сызыгынын бийиктигин мөңгүлөрдүн этегинин бийиктиги кайталайт. Мөңгүлөрдүн бүткөн этеги да кар сызыгы сыяктуу жаан-чачын менен жакшы камсыз болгон четки кырка тоолордо төмөн, ал эми ички региондордо жогору жайгашкан. Бирдей өлчөмдөгү мөңгүлөрдө Чаткал же Кыргыз Ала-Тоосунун капталдарында 3200–3300 мге чейин түшсө, Кашкаал-Тоосунун түндүк капталында 4000 мде бүтөт. Мөңгүлөрдүн этегинин бийиктик абалына кар сызыгынан башка да бир катар физика-географиялык факторлор таасирин тийгизет. Мисалы, терең тилмеленген кууш капчыгайлар менен мөңгү 2900 м бийиктикке чейин төмөндөшү мүмкүн (Нансен мөңгүсү), ал эми жаңа жатат жайык капталдарда мөңгүлөрдүн этеги 500–600 мге жогору жатат. Эреже катары өзгөчө мөңгүлөрдүн этегинин үстү морена катмарына басылып турса ири өрөөн мөңгүлөрүнүн этеги эң төмөн түшүп турат. Мисалы, Борбордук Тянь-Шандагы Энилчек мөңгүсүнүн этеги 2900 м бийиктикте чейин жетип турат. Эгерде ал мөңгү куралган бийик капталдардын абсолюттук бийиктиги 7000 м жеткенин эске алсак, ал мөңгүнүн бийиктик айырмачылыгы 4000 мден ашык экендиги көрүнөт. Жаңаша өрөөндөрдөгү Семёнов (Кашка-Төр), Мушкетов (Адыр-Төр) жана Кайыңды мөңгүлөрү 3270 мден 3440 мге чейинки бийиктиктерде бүтөт. Бул айырмачылык Энилчек мөңгүсүнүн этегин калың морена катмары каптаганга байланыштуу.
Кашкаал-Тоосундагы ири дендрит тибиндеги мөңгүлөрдүн этеги 3800–3900 м бийиктикте жайгашкан. Мындай бийик жайгашуулардын себептери – кар сызыгынын бийик абалы жана өрөөндөрдүн тилмеленүүсүнүн аз даражасы.
МӨҢГҮЛӨР ЖАНА КӨП ЖЫЛДЫК ТОҢДОР
Мөңгүлөрдүн морфологиялык типтери. Кыргызстандын орографиялык түзүлүшүнүн жана климатынын ар түрдүүлүгү тоо мөңгүлөрүнүн ар кандай формаларынын жана типтеринин түзүлүшүнө шарт түзүшөт. Кыргызстандын аймагында Борбордук Азияда кездешкен мөңгүлөрдүн типтеринин бардыгы эле кездешет. Алардын ичинде жекече өлчөмү боюнча эң ири мөңгүлөрдүн тибине кирген дендрит (бутактаган) тибиндеги мөңгүлөр көрүнүктүү орунду ээлейт. Алар жарыш жаткан кырка тоолордун арасындагы өрөөндөрдү жана түндүктү караган капталдардагы тоо айрыктарынын ортосундагы ири өрөөндөрдү ээлешет. Бутактап таралган дендрит тибиндеги мөңгүлөрдүн эң ирилери жана көпчүлүгү Борбордук Тянь-Шанда Хан-Тенир тоо тоомунда жайгашкан. Кашкаал-Тоонун, Чоң Алай кырка тоосунун түндүк капталдарында жана Ак-Шыйрак тоо түйүнүндө ар бир катар ири мөңгүлөр орун алган.
Кыргызстандын аймагындагы мөңгүлөрдүн эң чоңу Түштүк Энилчек мөңгүсү. Анын узундугу 58,9 км, аянты 613,2 км². Өлчөмү боюнча Борбордук Азиядагы ири мөңгүлөрдүн арасында үчүнчү орунда турат (Сиачен жана Федченко мөңгүлөрүнөн кийин) турат. Түштүк Энилчектин системасына 121 мөңгү кирет, анын ичинен 21 мөңгү негизги мөңгүдөн бөлөк, өз алдынча анын алабында жайгашкан. 99 мөңгү негизги мөңгүнүн биринчи, экинчи жана андан аркы катардагы куймалары болуп эсептелинет. Биринчи катардагы айрым куймалары өзүнчө эле дендрит тибиндеги мөңгүлөрдүн катарында. Мисалы, Жылдызча (Звёздочка) мөңгүсүнүн узундугу 16,5 км, аянты 91,8 км².
Кыргызстандын аймагында катталган, аянты 0,1 км²ден жогору 6516 мөңгүнүн ичинен 20 мөңгүнүн аянты 25 км²ден ашык, 53 мөңгүнүн аянты 10 км²ден ашык. Таблицада келтирилген 20 мөңгүнүн жалпы аянты 1696 км², т.а. алар Кыргызстандын аймагындагы бардык мөңгүлөрдүн аянтынын 21%ин, ал эми 10 км²ден жогорку аянттагы мөңгүлөрдүн үлүшү 28%ин ээлейт.
Дендрит тибиндеги мөңгүлөрдөн кийин татаал жана жөнөкөй өрөөн мөңгүлөрү жекече өлчөмдөрү боюнча экинчи орунда турат. Саны жагынан биринчи орунда кар жана асылма тибиндеги мөңгүлөр. Алардын саны жагынан үлүшү – 60%тен ашык. Тянь-Шанда тараган мөңгүлөрдүн арасынан «жалпак чокулардагы мөңгүлөр» өзгөчө орунду ээлейт. Алардын саны 230дан ашык, жалпы аянты 215 км². Мындай мөңгүлөрдүн көпчүлүгү Ички Тянь-Шанда.
Кыскача конспект: Мөңгүлөрдүн таралышы
- Кар сызыгы – кар жыл бою эрибей турган бийиктик. Ал климатка, рельефке жана капталдын экспозициясына жараша өзгөрөт.
- Негизги мыйзам: кар сызыгы түндүктөн түштүккө жана батыштан чыгышка карай бийиктейт. Себеби: түштүктө температура жогору, чыгышта жаан-чачын аз.
- Мисалдар: Талас Ала-Тоодо 3750 м, Түркстанда 4140 м; Чаткал–Кыргыз Ала-Тоодо 3500–3800 м, Кашкаал-Тоодо 4250 м.
- Капталдын таасири: түндүк капталда кар сызыгы төмөн (Ала-Арча 3710–3720 м), түштүк капталда жогору (Суусамыр 3960 м). Айырма 250 м; Борбордук Тянь-Шанда 500–600 м, Чоң Алайда 600–800 м.
- Эң бийик кар сызыгы: Чоң Алайдын чыгышында, Жаңай-Дартак алабында – Коженевский мөңгүсүндө 5100 м, чыгыш куймасында 5200 м.
- Ички райондор: Ысык-Көлдүн таасири менен Тескей Ала-Тоодо 3650–3750 м, Сары-Жазда 3900 м.
- Мөңгүнүн этеги: кар сызыгы сыяктуу эле четки тоолордо төмөн, ички райондордо жогору; терең капчыгайларда 2900 мге чейин төмөндөйт.
- Мөңгүлөрдүн типтери: дендрит (бутактанган), өрөөн, кар, асылма. Эң чоңу – Түштүк Энилчек: 58,9 км, 613,2 км²; Борбордук Азияда 3-орунда (Сиачен жана Федченкодон кийин).
- Статистика: 6516 мөңгү; 20 мөңгүнүн аянты 25 км²ден ашык, 53 мөңгүнүкү 10 км²ден ашык. 20 ири мөңгү бардык аянттын 21%ин, 10 км²ден чоңдору 28%ин түзөт. Көпчүлүгү кар жана асылма типте (60%тен ашык). «Жалпак чокулардагы мөңгүлөр» – 230дан ашык, 215 км².