Сверь числа и знаки с фото.
§ 18. ҚАРТА ЖӨНІНДЕ ТҮСІНУК
Карта деген эмне? Жер бетінің кішірейтілген, қағазға түсірілуі [неразборчиво] карта деп аталады. Ал математикалық заңдылықтарға негізделген, Жер бетінің жазықтыққа проекциялау тәсілі арқылы бейнеленген, қандай да бір аумақтың жер бедерін, шаруашылығын, табиғи-әлеуметтік, экономикалық [неразборчиво] құбылыстарын нақты бейнелейтін [неразборчиво] беретін карта географиялық карта деп аталады.
[Рисунок: ескі дүниежүзілік карта; орталық дөңгелек бөлік және айналасындағы дөңгелек фрагменттер]
[неразборчиво] қолданған дүниежүзілік карта
Ұлы Жібек жолы картасы. Б. з. ч. ІІІ ғасырда Қытайдан басталып, Орта Азия, Қазақстан, Шығыс Еуропа мен Таяу Шығыс арқылы Жерорта теңізіне дейін [неразборчиво] сауда жолы Ұлы Жібек жолы деп аталады.
Орта ғасырларда Ұлы Жібек жолының бойында орналасқан Отырар, Тараз, Түркістан, Сауран, Сығанақ, Жент, Янгикент [неразборчиво] сауда орталықтарына айналды.
[Карточка:] Карта — Жер бетінің кішірейтілген, математикалық жағынан құрылған, [неразборчиво] бейнесі. Картаның көмегімен [неразборчиво].
[Рисунок: Ұлы Жібек жолының картасы; сауда бағыттары мен қалалар белгіленген]
Ұлы Жібек жолы — б. з. ч. ІІІ ғасырда Қытайдан басталып, Орта Азия, Қазақстан, Шығыс Еуропа мен Таяу Шығысты байланыстырған [неразборчиво].
Махмұд Қашқаридің картасы (Махмұд Қашқаридің «Диуани луғат-ит-түрк» еңбегіндегі дүниежүзі картасы).
[Рисунок: дөңгелек пішінді карта; ортасында қалалар, өзендер, таулар, шетінде түркі тайпаларының атаулары]
Бұл картада дүниежүзінің [неразборчиво] қатары бейнеленген. Махмұд Қашқари (Барсхан) XI ғасырда [неразборчиво].
Қартаның түрлері және тарихи карталарды [неразборчиво]
Қартаның бірнеше түрлері бар. Қолданылу мақсатына қарай физикалық карталар, тақырыптық карталар, [неразборчиво] карталар болып бөлінеді.
[Рисунок: VII–VIII ғғ. картасы; Ұлы Жібек жолының бағыттары көрсетілген]
Байырғы карталар [неразборчиво]. Ежелгі Грецияда Клавдий Птолемей [неразборчиво], орта ғасырларда Махмұд Қашқари мен Әл-Идриси [неразборчиво] карталар жасаған.
Дүниежүзінің саяси картасы [Рисунок: дүниежүзінің саяси картасы; мемлекеттер түрлі түспен боялған]
Дүниежүзінің физикалық картасы [Рисунок: дүниежүзінің физикалық картасы; жер бедері биіктік белдеулерімен көрсетілген]
Аймақтық және тарихи карталар бір-бірінен [неразборчиво] құбылыстарды бейнелейтіндігімен ерекшеленеді. Мәселен, саяси картада мемлекеттердің орналасуы, шекаралары, астаналары көрсетіледі. Ал физикалық картада жер бедері, пайдалы қазбалар, сулар, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі бейнеленеді.
§18. «Карта жөнінде түсінік» бойынша қысқаша конспект
1. Карта дегеніміз не?
- Карта — Жер бетінің кішірейтілген, қағазға (жазықтыққа) түсірілген бейнесі.
- Географиялық карта — математикалық заңдылықтарға негізделген, Жер бетін проекциялау арқылы жасалған және белгілі бір аумақтың жер бедерін, шаруашылығын, табиғи-экономикалық құбылыстарын нақты бейнелейтін карта.
2. Картаның негізгі элементтері
- Масштаб — аумақтың қаншалықты кішірейтілгенін көрсетеді.
- Шартты белгілер — тау, өзен, қала, шекара сияқты нысандардың белгілері.
- Картографиялық проекция — Жердің дөңгелек бетін жазықтыққа түсіру тәсілі.
- Координаталық тор — нысанның географиялық орнын анықтауға көмектеседі.
3. Картаның түрлері
- жалпы географиялық карталар;
- тақырыптық карталар (физикалық, саяси, экономикалық);
- контурлық карталар;
- тарихи карталар.
4. Физикалық және саяси карта
- Физикалық картада жер бедері, сулар, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, пайдалы қазбалар көрсетіледі.
- Саяси картада мемлекеттер, олардың шекаралары мен астаналары көрсетіледі.
5. Тарихи карталар
- Ұлы Жібек жолы картасы — Қытайдан Орта Азия, Қазақстан, Шығыс Еуропа және Таяу Шығыс арқылы Жерорта теңізіне дейінгі сауда жолдарын көрсетеді.
- Жол бойында Отырар, Тараз, Түркістан, Сауран, Сығанақ, Жент, Янгикент сияқты қалалар орналасқан.
- Махмұд Қашқаридің картасы — «Диуани луғат-ит-түрк» еңбегіндегі дүниежүзі картасы (XI ғ.). Онда түркі тайпаларының орналасуы, қалалар, таулар мен өзендер бейнеленген.
Қорытынды: Карта — географиялық ақпаратты жинақы әрі көрнекі түрде беретін құрал. Карта арқылы үлкен аумақты бір парақтан көруге, нысандарды салыстыруға және маршрут құруға болады.
Картаны оқу алгоритмі:
- Картаның атауын оқу.
- Легендамен танысу.
- Масштабты анықтау.
- Солтүстік бағытын белгілеу.
- Қажетті нысанды шартты белгілер арқылы табу.
- Нысандарды салыстырып, қорытынды жасау.
Өзіңді тексер:
- Карта мен географиялық картаның айырмасы қандай?
- Масштаб нені көрсетеді?
- Физикалық және саяси картада қандай нысандар бейнеленеді?
- Махмұд Қашқари картасының ерекшелігі неде?