Кыскача: дил баян — драманы кайра айтып берүү эмес, анын негизинде өз оюңду далилдөө. Ошондуктан план дайым бирдей: киришүү → конфликт → каарман → идея → жыйынтык. Төмөндө даяр план, сүйлөм-калыптар жана толуктап бүтүрө турган үлгү бар.
1. План (ар бир пункт бир суроого жооп берет)
| Бөлүк | Суроо | Көлөмү |
|---|---|---|
| Киришүү | Бул кандай чыгарма, ким жазган, эмне жөнүндө? | 2–3 сүйлөм |
| Конфликт | Ким менен ким кагылышат жана эмне үчүн? | 3–4 сүйлөм |
| Каарман | Негизги каарман кандай, эмне үчүн ошондой? | 4–5 сүйлөм |
| Идея | Автор эмнени айткысы келген? | 2–3 сүйлөм |
| Жыйынтык | Сенин оюң, бүгүнкү күн менен байланышы | 2–3 сүйлөм |
2. Үлгү (квадрат кашаага тексттен так маалымат кошосуң)
\[Автор\]дун «\[чыгарманын аталышы\]» драмасы — \[эмне жөнүндө: айыл турмушу / үй-бүлө / абийир маселеси\] тууралуу чыгарма. Автор анда \[негизги маселе\] маселесин көтөрүп чыгат.
Драманын негизги конфликти \[каарман А\] менен \[каарман Б\] ортосунда. \[Каарман А\] \[эмнени каалайт\], ал эми \[каарман Б\] \[эмнеге каршы\]. \[Эң курч эпизод\] эпизодунда бул кагылыш ачык көрүнөт: \[эпизодду 1–2 сүйлөм менен айт\].
\[Негизги каарман\]дын образы авторго \[адамдык сапат\] идеясын ачууга жардам берет. Ал \[бир аракетин көрсөт\], ошол эле учурда \[кемчилиги/каршылыгы\]. Ушундайча автор аны бир жактуу эмес, тирүү адам катары сүрөттөйт.
Чыгарманын идеясы, менин оюмча, мындай: \[«адам абийиринен, актыгынан айныбашы керек» сыяктуу өз сөзүң менен\]. Автор \[кайсы эпизод\] аркылуу муну далилдейт.
Драма бүгүнкү күндө да актуалдуу, анткени \[заманбап жагдай менен байланыш\]. Ошондуктан чыгарманы окуп, \[эмнени түшүндүң\] деп айта алам.
3. Принцип: эмне үчүн ушундай тартип
- Конфликт — драманын кыймылдаткычы. Драмада окуя диалог жана кагылыш аркылуу гана өсөт. Конфликти атабасаң, баян сюжеттиң тизмеси болуп калат.
- Каарман — конфликттин ичиндеги адам. Ошондуктан «ал жакшы/жаман» дебестен, «эмне үчүн ошондой кылды» деп жаз.
- Идея — сенин жыйынтыгың. Автор айтпай калган ойду окуучу өзү чыгарат; ушул сүйлөм баянды «Менин оюмча» деп баштаса, баа көтөрүлөт.
- Далил — текстиндеги факт. Ар бир ойго бир эпизод же бир цитата керек.
4. Өзүңдү текшерүү
- Баянда 3 так факт барбы (ат, эпизод, цитата)?
- Сюжетти кайра айткан жер көп беле? Анда кыскарт — талдоого орун бер.
- Ар бир бөлүктүн бир гана негизги ою барбы?
- Жыйынтык киришүү менен байланышабы (ошол маселени чечеби)?
Драманын каармандары менен эпизоддорун так билбегендиктен, аларды бош орунга калтырдым — сен аларды китебиңден толуктайсың, ошондо баян өзүңдүкү болуп, текстине дал келет.