Сверь числа и знаки с фото.
Кыргыз тили § 12. БИР ӨҢЧӨЙ БЫШЫКТООЧТОРДУН ТҮРЛӨРҮ 58. Көп чекиттердин ордуна бир өңчөй бышыктоочторду коюп жазгыла.
- Эстелик ташта ___ унутулбайт, деп жазылып турат.
- Силерге ___ барабыз деп убада бере албайбыз.
- Кырман толо кызылды кампага ___ ташый баштадык.
- Балам, ___ жакшы окушун керек.
- Атам экөөбүз шаарга ___ барып турабыз.
- ___ өтүп кетүүгө жол жок.
- Кыштак ___ уйкуга кирген. Эбак эле, эчак эле; эч ким, эч качан; азыр же бүгүн; чакалап, каптап; өйдөдө да, ылдыйда да; азыртан, ушул кезден; кайра-кайра, бат-бат.
- Сүйлөмдөрдү окуп чыгып, бир өңчөй бышыктоочторду таап, алардын маанисин айтып бергиле.
- Биздин класста Венера жакшы окугандыктан, дайыма аракеттенгендиктен отличник болду. 2. Бөлмө жылуу, жарык болгон үчүн электр тогу аз сарп болот. 3. Балам, ойдо жок, акылга сыйбаган иш кылыпсың. 4. Эртең да, бүрсүгүнү да кечикпейм. 5. Шаарга бир эле күндө үч жолу, төрт жолу барып келет. 6. Азаматтын үйдө да, тышта да колунан китеп түшпөйт. 7. Биздин балдар дайыма тыкан жана жарашыктуу кийинишет. 8. Бардык окуучулар толук келип, убаданы аткаргандыгыбыз үчүн Вера Ивановна ыраазы болду. аракеттенгендиктен – от того, что постарался; сарп болот – затратится; акылга сыйбаган – в уме не укладывается.
- Текстти окуп чыгып, орусчага которула. Бир өңчөй мүчөлүү сүйлөмдөрдү белүп көрсөткүлө. Кыргыз каганы баш кылып балбал тиктим. Түрк журтунун аты, даңкы өчпөсүн деп кан атамы, каныша эненин теңирим жалгады. Теңирим түрк элинин аты, даңкы жоголбосун деп мени кан көтөрдү. Телегеби тегиз журтка кан болдум. Ата-бабабыз кураган журттун атын, даңкын жоготпош үчүн иним Күлтегин менен кеңеш курдум. Түрк журту үчүн түнү уктабадым, күндүз отурбадым. Күлтегин жана дагы эки шад менен бирге өлгөндөн калганын курадым, журт кылдым. Орхон жазууларынан балбал тик – ставить балбал; теңир жалгады – благословил бог; телегеи тегиз журт – народ, у которого всё ладно; кура – собирать, объединять.
- Жазып алгыла да, бир өңчөй мүчөлөрдүн астын сызып, алардын маанилерин, кайсы бир өңчөй мүчө экенин айтып бергиле.
- Венера, Наташа, Ваня, Айзадалар тогузунчу класста окушат. 2. Чүй өрөөнүндө кант кызылчасы, жүгөрү, помидор, бадыраң, дарбыз жакшы өсөт. 3. Лагерде балдар эс алышат, кино көрүшөт, ырдашат, сууга түшүшөт. 4. Окуучулар шаарды да, токойду да жакшы өздөштүрүштү. 5. Биз тыныгып, тамактанып, эс алып, жүрүштү андан ары уланттык. 6. Күз айларында аба ырайы жамгырлуу, шамалдуу болот. 7. Кызыл-тазыл болуп кубулган алмалардын, гүлдөрдүн жыты аңкып турду. 8. Биринчи, экинчи, үчүнчү, төртүнчү класстар – башталгыч класстар. 9. Паркта биз ойноп, сейилдеп, басып жүрүп эс алдык. 10. Бишкекке күн сайын Москвадан, Алматыдан, Оштон, Караколдон самолёт учуп келет. 11. Кечээ Чүйгө, Ошко, Баткенге, Нарынга кар жаайт деп кабарлады радиодон. ырда – петь (пой); сууга түшүшөт – купаются; өздөштүрүштү – усвоили; андан ары – дальше; аңкып туру – пахло.
Кыска принцип: бир өңчөй бышыктооч — бир сказуемыйга карата бирдей суроого жооп берген эки же андан көп бышыктооч. Түрүн суроо аркылуу аныктайбыз: качан? — мезгил, кайда? — орун, кандайча? — сын-сыпат, эмне үчүн? — себеп, канча? — сан-өлчөм.
58-көнүгүү
- Эстелик ташта эч ким, эч качан унутулбайт, деп жазылып турат.
- Силерге азыр же бүгүн барабыз деп убада бере албайбыз.
- Кырман толо кызылды кампага чакалап, каптап ташый баштадык.
- Балам, азыртан, ушул кезден жакшы окушун керек.
- Атам экөөбүз шаарга кайра-кайра, бат-бат барып турабыз.
- Өйдөдө да, ылдыйда да өтүп кетүүгө жол жок.
- Кыштак эбак эле, эчак эле уйкуга кирген.
59-көнүгүү
- жакшы окугандыктан, дайыма аракеттенгендиктен — себеп (эмне үчүн?).
- жылуу, жарык — сын-сыпат; жалпы «жылуу, жарык болгон үчүн» деген себеп маанисинде.
- ойдо жок, акылга сыйбаган — «иш» деген сөздү аныктаган бир өңчөй аныктоочтор; бул сүйлөмдө таза бышыктооч жок.
- эртең да, бүрсүгүнү да — мезгил.
- үч жолу, төрт жолу — сан-өлчөм.
- үйдө да, тышта да — орун.
- тыкан жана жарашыктуу — сын-сыпат.
- толук келип, убаданы аткаргандыгыбыз үчүн — себеп.
60-көнүгүү
Орусчага которуу:
«Я установил балбал, поставив во главе кыргызского кагана. Чтобы имя и слава тюркского народа не угасли, мой Тенгри благословил моего отца-кагана и мать-катун. Чтобы имя и слава тюркского народа не исчезли, мой Тенгри возвысил меня до кагана. Я стал каганом для народа телегеби, живущего в согласии. Чтобы не потерять имя и славу государства, созданного нашими предками, я советовался с моим младшим братом Кюльтегином. Ради тюркского народа я не спал ночью и не сидел без дела днём. Вместе с Кюльтегином и ещё двумя шадами я собрал оставшихся после умерших и создал народ».
Бир өңчөй мүчөлүү сүйлөмдөр:
- 2-, 3-сүйлөмдөр: аты, даңкы — бир өңчөй ээлер.
- 5-сүйлөм: атын, даңкын — бир өңчөй толуктоочтор.
- 6-сүйлөм: түнү, күндүз — бир өңчөй бышыктоочтор; уктабадым, отурбадым — бир өңчөй баяндоочтор.
- 7-сүйлөм: Күлтегин, дагы эки шад — бир өңчөй толуктоочтор; курадым, журт кылдым — бир өңчөй баяндоочтор.
61-көнүгүү
| № | Бир өңчөй мүчөлөр | Кайсы мүчө |
|---|---|---|
| 1 | Венера, Наташа, Ваня, Айзадалар | бир өңчөй ээлер |
| 2 | кант кызылчасы, жүгөрү, помидор, бадыраң, дарбыз | бир өңчөй ээлер |
| 3 | эс алышат, кино көрүшөт, ырдашат, сууга түшүшөт | бир өңчөй баяндоочтор |
| 4 | шаарды да, токойду да | бир өңчөй толуктоочтор |
| 5 | тыныгып, тамактанып, эс алып | бир өңчөй бышыктоочтор |
| 6 | жамгырлуу, шамалдуу | бир өңчөй баяндоочтор |
| 7 | алмалардын, гүлдөрдүн | бир өңчөй аныктоочтор |
| 8 | Биринчи, экинчи, үчүнчү, төртүнчү | бир өңчөй аныктоочтор |
| 9 | ойноп, сейилдеп, басып жүрүп | бир өңчөй бышыктоочтор |
| 10 | Москвадан, Алматыдан, Оштон, Караколдон | бир өңчөй орун бышыктоочтору |
| 11 | Чүйгө, Ошко, Баткенге, Нарынга | бир өңчөй орун бышыктоочтору |
62–63-көнүгүүлөр сүрөттө толук көрүнбөйт; аларды так жазыш үчүн өзүнчө сүрөт керек.