Сверь числа и знаки с фото.
§ 4. Матур әҙәбиәт стиле
▶ Матур (йәғни, күркәм) әҙәбиәт стиле күркәм әҫәрҙәр ижад иткәндә ҡулланыла. Матур әҙәбиәт стиленең маҡсаты — яҙыусы ижад иткән образдар (һындар) ярҙамында тыңлаусылар менән уҡыусыларҙың тойғоларына һәм уйҙарына йоғонто яһау. Матур әҙәбиәт стиле һөйләү тел сараларын һайлауҙы күҙ уңында тота. Ул телмәр саралары ҡулланыла. Матур әҙәбиәт (телмәр) стиле менән хикәйә, роман, шиғырҙар, поэмалар, драма, трагедия кеүек әҙәби әҫәрҙәр ижад ителә. Унда һәр һүҙ һын (образ, картина) тыуҙырыуға, хәл-ваҡиғаларҙы төрлө яҡлап һүрәтләүгә, күрһәтеүгә йүнәлтелә. Ул һүрәтләү һәм тасуирлауға һәҙер таныш булған эпитет, метафора, сағыштырыу, гипербола кеүек саралар ҡарай. Һөйләм төҙөгәндә хис-тойғо биҙәктәренә киң урын бирелә, шуға күрә тойғоларҙы, төрлө кисерәштәрҙе сағылдырыусы һүҙҙәр йыш ҡулланыла. Күркәм әҫәрҙәрҙә төрлө хәл-ваҡиғаларҙы, тәбиғәт күренештәрен художестволы һүрәтләү генә аҙ, унда персонаждарҙың да теле, ҡиәфәте берәмтекләп, һынландырып тасуирлана. Персонаждарҙың телмәре уның кем икәнен дә, донъяға ҡарашын да художестволы сағылдырырға тейеш.
▶ Матур әҙәбиәттә халыҡ ижады өлгөләренән алынған өҙөктәр ҙә йыш осратырға мөмкин. Улар художестволы әҫәрҙәрҙе тағы ла матурлап, һүрәтләнгән хәл-ваҡиғаларҙы, күренештәрҙе һынландырып, тойғоло итеп, кеше күңеленә яҡынайта. Бына бер миҫал: Ҡара Йомағол әйәге менән алыҫҡа күрһәтмә: «Шуның аръяғында Урал тигән бейек тау бар, тау түбәһендә әҙәм үлмәҫлек ҡара урман, урман эсендә төп-түңәрәк аҡлан, аҡлан эсендә төп-түңәрәк күл булыр. Күлдең аръяғында-буйы етмеш ҡолас, ә төбөндә төп йоҡ, имеш. Ул күлдә балыҡ та, бүтән төрлө йәнлек-януар ҙа юҡ, имеш. Унда бары алтын яллы, көмөш тояҡлы, елдәй елер, ҡоштай осор, теләгән еренә еткерер, уйлаған уйынды башҡарыр, үткәненде ҡайтарыр, көткәнеңде килтерер, әҙәм менән әҙәмсә һөйләшер, Хоҙай менән [обрезано]
Хоҙайса серләшер бер Ахбуҙат йәшәй, ти. Йылдың иң ҡыҫҡа төнөндә, сәғәт унде генә атҡан сәғәттә, йүкәнән бул тама башлар мәлдә, үлән тыҡмалары шәрбәттән тулышҡан саҡта, күлдең өҫтөн уртаға ярып, алтын яллы һайҡай-һайҡай... Ахбуҙат килеп, сығыр, ти. Таң һыҙылғансы, һис нәмәнән ҡурҡмай, аҡланда йөрөп, ти. Шул арала кем дә кем уның муйынына етмеш ҡолас оҙонлоғо ҡоротҡос һалып өлгөрә, ат шунда уҡ тыныс булыр, ти. Көндөҙ йондоҙ ҡурҡаҡ, төнөн януар аулаулыҡ, әсәнә үт яңыла, ә өҫтөнә тау ауа ла, ут һүнмәҫ, ир-егет кенә ҡоротҡлай алыр, ти, ул заманда. Әй үҫәһен көн үҫер уланым, йыл үҫәһен ай үҫер, йәше ун етегә етер, иңенә етмеш ҡоласлы арҡанды һалыр за сығып китер, тырыс тулҡындарын ауҙарар. Моралына ирешер, ниһайәт... Бына нимәгә кәрәк буласаҡ был арҡан!» (М. Кәрим)
▶ Матур әҙәбиәт әҫәрҙәрендә персонаждарҙың да тел үҙенсәлектәре киң урын бирелә. Тере йәки был персонаждарҙың ҡайһы яҡ вәкиле булыуын, ниндәй һөнәр менән шөғөлләнеүен һүрәтләү өсөн туған телебеҙҙә һирек осрай торған һүҙҙәр, диалектизмдар ҡулланыла. Мәҫәлән: Баһау бай улдары менән ҡорт ҡосорға тотоп... Ул битлек кейен алды, ҡорт ҫаҡмаһын өсөн ҡулына бейәләй кейеп, һөйрәп бәйләне, шунан, таған һөйәп, ҡарама башына менеп китте. Ул билбауына моҙға элде, ҡулына ҙур ағас ҡашыҡ алды. Ағас башына менгәс, Баһау моғаны тейәгәнен бер ботаҡҡа элде лә күсте шуның эсенә һыпырып төшәрә башланы. Баһау бай күсте инде ҡосоп бөтмәҫкә тигәндә, моғаның тейәге ысҡынып китеп, моға ботаҡ араһынан әйләнә-тулғана ергә килеп төштө. Баһау бай ағас башында ултырған көйә ул аҙарынды, был аҙарынды: — Ай әттәгәнеһе! Ботаҡ мөснөҙ булған икән дәһә, — тине үҙ алдына үҙе... (Ж. Кәйекбаев) Өҙөктә Баһауҙың ҡортсолоҡ менән шөғөлләнеүе һүрәтләнгән.
▶ Тарихи ваҡиғаларҙы сағылдырған күркәм әҫәрҙәрҙә хәҙерге заман өсөн иҫкергән һүҙҙәр ҙә ҡулланыла, балалар телмәренә ҡараған фонетик күренештәр, грамматик формалар ҙа йыш осрай. Миҫал: Ер — ырыуыҙҡы. Шулай ҙа [обрезано]
кем йорттауай старшина, шул ерҙә лә үҙен хужа итеп иҫәпләй. Шайтан-Кәзәй иләренең старшинаһы булып ҡасандыр шул Бурныҫ улы Шағанай торғайны. Ул Ҡараһаҡал яуы заманында бик күп яугирҙарҙы ҡарателдәргә тотторҙо, әллә ни ҫаҡлығының йәнен ҡыйыртты, яуҙан һуң иҫән-һау ҡалғандарҙы штраф аттары алды. Шул элгәреләрен онотмайынса, иләү кешеләре уның өҫтөнән вице-губернатор Аҡсаковҡа шикәйәттәр яҙҙы, һәм ул старшиналыҡ мансафынан ҡолаҡ ҡаҡты... (Ғ. Ибраһимов) Килтерелгән миҫалдарҙан һәм ҡылыҡһырлауҙарҙан күренеүенсә, матур әҙәбиәт стиле дөйөм халыҡ теленең төрлө һәм күп яғын үҙ эсенә ала. Унда башҡа функциональ стилдәрҙең дә үҙенсәлектәре киң урын биләй.
Вот конспект §4 «Матур әҙәбиәт стиле» на башкирском.
§ 4. Матур әҙәбиәт стиле
Определение. Матур (күркәм) әҙәбиәт стиле — күркәм әҫәрҙәр ижад иткәндә ҡулланыла торған стиль.
Маҡсаты. Яҙыусы ижад иткән образдар (һындар) ярҙамында уҡыусыларҙың тойғоларына һәм уйҙарына йоғонто яһау.
Ҡулланылыу өлкәһе. Хикәйә, роман, шиғыр, поэма, драма, трагедия кеүек әҙәби әҫәрҙәр.
Тел саралары. Эпитет, метафора, сағыштырыу, гипербола; һүрәтләү һәм тасуирлау; хис-тойғо һүҙҙәре. Һәр һүҙ образ тыуҙырыуға, хәл-ваҡиғаларҙы төрлө яҡлап күрһәтеүгә йүнәлтелә.
Персонаж. Уның телмәре һәм ҡиәфәте кемлеген, донъяға ҡарашын асырға тейеш.
Халыҡ ижады. Әкиәт, риүәйәт, йырҙарҙан өҙөктәр әҫәрҙе матурлай, һынландыра, кеше күңеленә яҡынайта.
Диалектизмдар һәм һөнәри һүҙҙәр. Персонаж телмәрен, шөғөлөн һүрәтләү өсөн ҡулланыла.
Тарихи һәм иҫкергән һүҙҙәр. Фонетик-грамматик үҙенсәлектәр менән бергә үткән заманды сағылдыра.
Һығымта. Матур әҙәбиәт стиле дөйөм халыҡ теленең төрлө яҡтарын үҙ эсенә ала; унда башҡа функциональ стилдәрҙең дә үҙенсәлектәре осрай.
Миҫалдар:
- фольклор өлгөһө — «Ҡара Йомағол әйәге...» (М. Кәрим);
- диалектизм — Баһау байҙың ҡортсолоғо (Ж. Кәйекбаев);
- тарихи һүҙҙәр — Шағанай, Ҡараһаҡал яуы (Ғ. Ибраһимов).
Как я составил конспект
Я понял запрос так: нужен краткий конспект теории §4, а не пересказ художественного текста из задания 42.
- Выделил опорные блоки параграфа: определение, цель, где используется, какими средствами, как показывается персонаж, что дают фольклор, диалектизмы и историзмы.
- Каждый блок сжал до одного-двух предложений, сохранив башкирские термины.
- Примеры оставил только как подсказки, без подробного пересказа.
Проверка: если закрыть учебник и пересказать §4 по этому конспекту, получится ответить на главные вопросы темы — что такое матур әҙәбиәт стиле, какая у него цель, где он применяется и какие средства использует.