Сверь числа и знаки с фото.
Төштө, менде. Тағы төштө, тағы менде. Ҡулдары талды, һыуыҡ һыуҙан [неразборчиво], [неразборчиво], күҙ алдары ҡараңғыланды, тамағы кипте Айсыуаҡтың. [...] Шул көндән башлап тракторҙарға һыу ташыусы булып эшләй башланы.
Йәнә байтаҡтан һуң Айсыуаҡтың үҙенә лә хушлашырға тура килде Яҙғы йорт шишмәһе менән. Август айы ине. [...] Шишмә аръяғында балалар тәлгәштәре [неразборчиво]... (Т. Килмәхәмәтов)
● Бер теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләм, бер эйәртеүле ҡушма һөйләм, бер тиң киҫәкле ябай һөйләм табып, уларға анализ яһағыҙ.
► Матур әҙәбиәттә халыҡ ижады өлгөләренән алынған өҙөктәрҙе лә йыш осратырға мөмкин. Улар художестволы әҫәрҙәрҙе тағы ла матурлап, һүрәтләнгән хәл-ваҡиғаларҙы, күренештәрҙе һынландырып, тойғоло итеп, кеше күңеленә яҡынайта. Бына бер миҫал:
«Ҡара Йомағол әйәге менән алыҫҡа күрһәтмә: «Шуның аръяғында Урал тигән бейек тау бар, тау түбәһендә әҙәм [неразборчиво] ҡара урман, урман эсендә түп-түңәрәк аҡлан, [неразборчиво] күл булыр. Күлдең арҡырыһы-буйы етмеш ҡолас, ә төбөндә төп юҡ, имеш. Унда бары алтын яллы, көмөш тояҡлы, елдәй елер, ҡоштай осор, теләгән еренә еткерер, уйлаған уйыңды башҡарыр, үткәнеңде ҡайтарыр, көткәнеңде килтерер, Хоҙай менән [неразборчиво]
§ 4. Матур әҙәбиәт стиле
► Матур (йәғни, күркәм) әҙәбиәт стиле күркәм әҫәрҙәр ижад иткәндә ҡулланыла. Матур әҙәбиәт стиленең маҡсаты — яҙыусы ижад иткән образдар (һындар) ярҙамында тыңлаусылар менән уҡыусыларҙың тойғоларына йоғонто яһау.
Матур әҙәбиәт стиле һайлауы күңелдә тыуған тел сараларын һайлауҙы талап итә. Ул стилдә образдар, картиналар тыуҙырыу өсөн бөтә тел мөмкинлектәре ҡулланыла. Матур әҙәбиәт (телмәр) стиле менән хикәйә, роман, шиғырҙар, поэмалар, драма, трагедия кеүек әҙәби әҫәрҙәр ижад ителә. Унда һәр һүҙ һын (образ, картина) тыуҙырыуға, хәл-ваҡиғаларҙы төрлө яҡлап һүрәтләүгә йүнәлтелә. Ул һүрәтләү һәм тасуирлауға һәр саҡ ынтыла. Ул саралар менән ысынбарлыҡты һүрәтләү, матурлау киң ҡулланыла. Матур әҙәбиәттә тел саралары: эпитет, метафора, сағыштырыу, гипербола, әҫәрҙең композицияһын төҙөүҙә лә ҡулланыла. Улар ярҙамында әҫәрҙең темаһы, идеяһы асыла, персонаждарҙың холҡо, кисерештәре асыла, уҡыусының күңелендә билдәле бер тойғо уята.
★ 42. Өҙөктө уҡығыҙ. Темаһын, төп фекерен әйтегеҙ. Өҙөктө мәғәнәһе яғынан нисә өлөшкә бүлергә мөмкин? Һәр өлөшкә исем бирегеҙ. Ниндәй стилдә яҙылған? Ул стилдә раҫлаусы билдәләрҙе һанап сығығыҙ.
Айсыуаҡтың атаһы, уртансы ағаһы Бөйөк Ватан һуғышына киткәндә ауылдаштары менән Яҙғы йорт шишмәһендә хушлаштылар. Улар: «Хуш, Яҙғы йорт, хуш, шишмә! Беҙ ҡайтҡансы, һыуыңды һайығайтма!» — тинеләр.
Шул көндөң иртәгенән үгеҙ егеп, арбаға мискә ултыртып килде Айсыуаҡ Яҙғы йортҡа. Оло күнәкте [неразборчиво] тултырғас, [неразборчиво] күтәрмәксе булды. Тик көсө етмәне. [неразборчиво] һыуға тығылды. Еңде һыҙғанып, балаҡты төрөргә тура килде. Ерән мискәгә буйы етмәгәс, үҙе күсәр башына баҫып менде лә һыуҙы мискәгә ҡоя алды.
Хоҙайса серләшеп бер Аҡбуҙат йәшәй, ти. Йылдың иң ҡышҡы төнөндә, [неразборчиво] сәскә атҡан сәғәттә, йүкәнән [неразборчиво] тулышҡан саҡта, [неразборчиво] [неразборчиво]... (М. Кәрим)
► Матур әҙәбиәт әҫәрҙәрендә персонаждарҙың да теле үҙенсәлегенә киң урын бирелә. Тере йәки был персонаждың ҡайһы яҡ вәкиле булыуын, ниндәй һөнәр менән шөғөлләнеүен һүрәтләү өсөн туған телебеҙҙә һиреҡ осрай торған һүҙҙәр, диалектизмдар ҡулланыла. Мәҫәлән:
Баһау бай улдары менән ҡорт ҡосороға тотондо. Ул битлек кейеп алды, ҡорт саҡмаһын өсөн ҡулына [неразборчиво] кейеп, еңдәрен бәйләне, шунан, [неразборчиво] һөйәп, ҡарама башына менеп китте. [...] — Ай әтмәгәнең! Ботаҡ [неразборчиво] булған икән дәһә, — тине үҙ алдына үҙе... (Ж. Кейекбаев)
Өҙөктә Баһауҙың ҡортсолоҡ менән шөғөлләнеүе һүрәтләнгән.
► Тарихи ваҡиғаларҙы сағылдырған күркәм әҫәрҙәрҙә хәҙерге заман өсөн иҫкергән һүҙҙәр ҙә ҡулланыла, балалар телмәренә ҡараған фонетик үҙенсәлектәр, грамматик формалар ҙа йыш осрай. Миҫал: Ер — [неразборчиво]. Шулай ҙа
кеү йорттай уҙа старшина, шул ерҙә лә үҙен хужа итеп иҫәпләй. Шайтан-Көҙәй иләүенең старшинаһы булып ҡасандыр шул Бурныҡ улы Шағанай торайны. Ул Ҡараһаҡал яуы заманында бик күп яугирҙарҙы ҡарателдәргә тотторҙо, әллә ни [неразборчиво] йәнен ҡыҙыртты, яуҙан һуң иҫән-һау ҡалғандарҙы штраф [неразборчиво] алды. Шул [неразборчиво] онотмайынса, иләү кешеләре уның [неразборчиво] вице-губернатор Аҡсаковҡа [неразборчиво] яҙҙы, һәм ул старшиналыҡ мансафынан ҡолаҡ ҡатып... (Ғ. Ибраһимов)
Килтерелгән миҫалдарҙан һәм ҡылыҡһырлауҙан күренеүенсә, матур әҙәбиәт стиле дөйөм халыҡ теленең төрлө [неразборчиво] һәм күп яғын үҙ эсенә ала. Унда башҡа функциональ стилдәрҙең дә үҙенсәлектәре киң урын биләй.
?! 43. Бирелгән шиғыр юлдарын тасуири уҡығыҙ. Ҡаҙаҡ халҡының бөйөк шағиры Абай (1845—1904) ике йөҙлөлөк, дан-шөһрәт кеүек төшөнсәләрҙе ниндәй саралар ярҙамында аңлата? Был төшөнсәләрҙе нимәгә тиңләй? Тел сараларын күсереп алығыҙ.
Ялған дуҫың оҡшаш күләгәгә: Ҡояш булһа — ҡалмаҫ артыңдан. Әгәр инде көнөң болот булһа — Юғалыр ул өнһөҙ алдыңдан.
Дан-шөһрәт шундай бейек ҡая — Болоттарға йәйгән ҡоласын: Йылан уға тик шыуышып менә, Бер талпынып менә ыласын.
(Абай. Р. Ғарипов тәржемәһе)
● Ялған, дан-шөһрәт һүҙҙәренең тулы мәғәнәләрен «Башҡорт теленең һүҙлеге» ярҙамында асыҡлағыҙ. Улар менән һөйләмдәр төҙөгөҙ.
? 44. Өҙөктө уҡып, уны йөкмәткеһе яғынан өлөштәргә бүлегеҙ, һәр бүлекте исемләгеҙ, төп фекерен әйтегеҙ. Тотош өҙөккә исем бирегеҙ.
Конспект (башҡортса)
§ 4. Матур әҙәбиәт стиле
1. Ҡулланылышы. Матур (күркәм) әҙәбиәт стиле күркәм әҫәрҙәр ижад иткәндә ҡулланыла.
2. Маҡсаты. Яҙыусы ижад иткән образдар (һындар) ярҙамында тыңлаусыларҙың һәм уҡыусыларҙың тойғоларына йоғонто яһау.
3. Тел саралары. Образдар һәм картиналар тыуҙырыу өсөн телдең бөтә мөмкинлектәре ҡулланыла. Төп һүрәтләү саралары — эпитет, метафора, сағыштырыу, гипербола. Улар ярҙамында әҫәрҙең темаһы һәм идеяһы асыла, персонаждарҙың холҡо, кисерештәре күрһәтелә, уҡыусының күңелендә билдәле бер тойғо уята.
4. Жанрҙары. Хикәйә, роман, шиғыр, поэма, драма, трагедия.
5. Билдәләре.
- Һәр һүҙ һын (образ, картина) тыуҙырыуға, хәл-ваҡиғаларҙы төрлө яҡлап һүрәтләүгә йүнәлтелә.
- Стиль һәр саҡ һүрәтләүгә һәм тасуирлауға ынтыла.
- Персонаждарҙың теленә киң урын бирелә: уның ҡайһы яҡ вәкиле булыуын, ниндәй һөнәр менән шөғөлләнеүен күрһәтеү өсөн диалектизмдар ҙа ҡулланыла.
- Персонаждың теле уның кем икәнлеген һәм донъяға ҡарашын да сағылдырырға тейеш.
6. Миҫалдар. Т. Килмәхәмәтовтың «Айсыуаҡ» өҙөгө; Ҡара Йомағол әйәге тураһындағы халыҡ ижады өлгөһө; М. Кәримдең Аҡбуҙат тураһындағы өҙөгө; Ж. Кейекбаевтың Баһау бай тураһындағы өҙөгө; Ғ. Ибраһимовтың Шайтан-Көҙәй тураһындағы өҙөгө.
Как устроен конспект (чтобы так же собрать любой параграф)
- Берём каркас из самого §4. В тексте параграфа четыре опоры: ҡулланылышы → маҡсаты → тел саралары → жанрҙар. Это и есть скелет конспекта, порядок менять не надо.
- Каждый пункт — 1–2 фразы с опорными словами учебника. Ключевые обороты лучше сохранить дословно: «тойғоларға йоғонто яһау», «эпитет, метафора, сағыштырыу, гипербола». Переписывать весь абзац не нужно — конспект это сжатие, а не копия.
- Отдельным блоком — признаки стиля. Именно по ним на уроке просят доказать, что текст художественный (образность, описание, средства выразительности).
- Примеры — из параграфа, с авторами. В §4 их пять: Килмәхәмәтов, халыҡ ижады (Ҡара Йомағол әйәге), Кәрим, Кейекбаев, Ибраһимов. Авторов не путаем: Баһау бай — Кейекбаев, Шайтан-Көҙәй — Ибраһимов.
- Проверка. Если по конспекту ты можешь ответить на №42 (ниндәй стилдә яҙылған? нисә өлөшкә бүлергә мөмкин? нимә менән раҫлана?) и на №43 (тел саралары) — конспект рабочий. Если нет, значит, какой-то пункт слишком короткий.
Если нужно короче — убери пункт 6, остальное держи.