Қысқаша жауап
Бөліп шығару жүйесі — организмде зат алмасу кезінде пайда болған зиянды қалдықтарды, артық су мен тұздарды сыртқа шығаратын мүшелер жүйесі. Адамда оның негізгі мүшесі — бүйрек, ал қалғандары (несепағар, қуық, несеп шығару өзегі) несепті жинап, сыртқа шығарады.
Негізгі мүшелері:
| Мүше | Қызметі |
|---|---|
| Бүйрек (2) | қанды сүзіп, несеп түзеді |
| Несепағар (2) | несепті бүйректен қуыққа жеткізеді |
| Қуық | несепті жинайды |
| Несеп шығару өзегі | несепті сыртқа шығарады |
Қосымша бөліп шығаруға тері (термен су, тұз), өкпе (көмірқышқыл газы, су буы), ішек (ас қорыту қалдықтары) қатысады.
Негізгі қадамдар: бүйрек қалай жұмыс істейді
1. Бүйректің құрылысы. Бүйректе қыртысты (сыртқы) және милық (ішкі) қабат, сондай-ақ бүйрек қақпағы (лоханка) болады. Бүйректің құрылымдық-қызметтік бірлігі — нефрон (әр бүйректе шамамен 1 млн). Нефрон құрамы: бүйрек денешігі (капсула + қан шумағы), ирек өзекше, Генле ілмегі, жинағыш өзекше.
2. Несеп түзілуінің үш кезеңі:
- Сүзілу (фильтрация). Шумақтағы қан қысымының әсерінен су, глюкоза, тұздар, мочевина капсула қуысына өтеді — бастапқы несеп пайда болады. Тәулігіне шамамен \(150\text{–}180\) л. Ақуыз бен қан жасушалары ірі болғандықтан сүзілмейді — дені сау адамның несебінде олар болмайды.
- Кері сіңіру (реабсорбция). Өзекшелерде су, глюкоза, аминқышқылдары, тұздар қайтадан қанға өтеді. Сондықтан қайталама несеп небәрі \(1{,}5\text{–}2\) л болады.
- Секреция. Өзекше жасушалары қаннан кейбір заттарды (сутегі иондары, дәрі қалдықтары) несепке қосымша шығарады.
3. Реттелуі. Мидың гипоталамусы вазопрессин гормонын бөледі: ол судың кері сіңуін күшейтеді, сондықтан несеп азаяды әрі қоюланады. Альдостерон натрийдің кері сіңуін реттейді.
Өзіңді тексер
- Неліктен бастапқы несеп қайталама несептен 100 есе көп? → Себебі өзекшелерде су мен пайдалы заттардың басым бөлігі қайта сіңіріледі.
- Неліктен қант диабетінде несепте глюкоза пайда болады? → Өзекшелер глюкозаның барлығын қайта сіңіре алмайды, артығы несепке өтеді.