Кыскача жооп. Евгений Васильевич Базаров — И. С. Тургеневдин «Аталар жана балдар» (1862) романынын башкы каарманы, жаш дарыгер-нигилист. Ал акылдуу, эмгекчил, табият илимдерине таянган, ар кандай авторитетти жана «принциптерди» четке каккан адам. Сырттан катуу, кескин, шылдыңчыл; ичинен жалгыз жана трагедиялуу. Тургенев аны жокко чыгарбайт, бирок нигилизмдин чегин көрсөтөт.
Эскертүү: фамилия Базаров, аты-жөнү толук — Евгений Васильевич Базаров (атасы Василий Иванович).
Талдоо планы боюнча
1. Ким жана кайсы доордо жашайт Базаров — дворян эмес, «разночинец»: медицинаны окуйт, табият таануу менен алек. Романдагы окуя 1859-жылы өтөт — дворяндардын идеясы менен жаңы демократтардын көз карашы кагылышкан мезгил. Ошондуктан Базаров Кирсановдор менен (жана өз ата-энеси менен) сөзсүз кагылышат: алардын баалуулуктары ага «эски» болуп көрүнөт.
2. Портрети — мүнөзүнүн белгиси Узун бой, кең далы, узун жука бет, чоң жашыл көздөр, кумдуу чач, кызыл катуу колдор. Колдору кызыл — ал көп иштейт дегендик. Кийими жөнөкөй, кооздукка көңүл бурбайт. Демек Тургенев портрет аркылуу эле «иш үчүн жашаган адам» деген ойду берет.
3. Дүйнө таанымы — нигилизм «Нигилист — эч нерсеге ишенбеген, эч кандай принципти моюнга албаган адам». Базаров үчүн:
- табият — храм эмес, «устакана» (мастерская), адам анда иштеген жумушчу;
- искусство, музыка, Пушкин, романтика — «пайдасыз» нерселер;
- баа берүүнүн өлчөмү — пайда жана тажрыйба (эксперимент).
4. Мүнөзү Акылдуу, өзүнө ишенген, эмгекчил, талашканды жакшы көрөт, кескин жана орой сүйлөйт. Бирок жалган айтпайт, чынчыл, эл менен оңой тил табышат (кызматчылар, дыйкандар менен сүйлөшөт). Бул — «татаал» мүнөз: кемчилиги менен артыкчылыгы катар.
5. Сюжеттеги сыноолор — эмне үчүн трагедия
- Одинцовага сүйүү — сезим анын нигилизмине баш ийбейт, ал өзүнүн «принципсиз» экенин түшүнөт;
- Павел Петрович менен дуэль — сөз менен чечилбеген нерселер бар экенин көрсөтөт;
- ата-энесинин үйүндө — сүйүүсүн жашырат, бирок ата-энесин чындап жакшы көрөт;
- өлүмү (тиф) — өлөр алдында Одинцовага чын сезимин айтат, романтика кайтат. Бул — трагедиянын чокусу.
6. Автордун мамилеси Тургенев Базаровду жактырат жана ага таң калат (акылдуу, күчтүү, чынчыл), бирок анын окуусу жашоонун бардык тарабын түшүндүрө албай турганын көрсөтөт. Ошондуктан Базаров — трагедиялуу каарман: ал өз доорунан эрте келген, айланасында теңтайлашы жок.
7. Мааниси Базаров — 60-жылдардагы демократ-разночинецтердин типтүү өкүлү; романдагы «аталар» менен «балдардын» конфликтинин борборунда турат.
Текшерүү (өзүңдүн жообуңду ушундай текшер)
Жообуңда бул 6 пункт болсо — толук: 1) ким/доор, 2) портрет, 3) дүйнө таанымы, 4) мүнөз, 5) сюжеттеги сыноо, 6) автордун баасы. Ошондой эле ар бир ойду тексттен бир кыска цитата менен бекемде (мисалы: «Природа не храм, а мастерская, и человек в ней работник»).
Окшош каарманды сүрөттөө үчүн ушул эле планды колдон: ким → портрет → көз караш → мүнөз → сыноо → автор → маани.