Жасалма мөңгү жөнүндө
Кыскача жооп: жасалма мөңгү — бул кышында тоо суусун тоңдуруп, жазда жана жайында эритип сугатка, малга жана ичүүгө пайдалануу үчүн адам тарабынан түзүлгөн муз топтолмосу.
1. Эмне үчүн керек
Тоолуу аймактарда жаан-чачын аз, ал эми климат ысыган сайын табигый мөңгүлөр азаят. Жазда суу дал сугат мезгилинде жетишпейт. Жасалма мөңгү кышкы «бош» сууну музга айландырып сактап, керек убакта — жазда — берет.
2. Кантип жасалат (принцип)
- Сууну тоңдуруу. Кышында (ноябрдан мартка чейин) булактын суусун түтүк же арык аркылуу муздак, көлөкөлүү жерге агызышат. Суу жука кабат менен акканда тез тоңот: муз пайда болгон сайын үстүнө жаңы суу кошулуп, топтолмо өсөт.
- Муз ступа (айс-ступа). Сууну бийиктикке чачыратып, конус формасындагы муз дөбө жасашат. Конус формасы беттин аянтын кичине кылат, ошондуктан муз жай эрийт.
- Жер тандоо. Түндүк каптал, көлөкө, шамал аз тийген жер — муз узак сакталат.
- Эритип пайдалануу. Жазда муз эрип, суу түтүктөр аркылуу талаага же кыштакка кетет.
Физикалык негизи жөнөкөй: суу \(0\ ^\circ\text{C}\)-да тоңот, муз эригенде жылуулукту сиңирет, ошондуктан чоң муз массасы жай эрийт.
3. Кайда колдонулат
- Ладакх (Индия) — Соңам Вангчук сунуштаган «муз ступа» ыкмасы белгилүү.
- Кыргызстан — Тянь-Шань, Нарын, Ысык-Көл аймактарында сугат үчүн тажрыйбалар бар.
- Казакстан, Афганистан, Чили — тоолуу кургак аймактарда колдонулат.
4. Пайдасы жана кемчилиги
Пайдасы: арзан, жергиликтүү материалдан курулат, электр энергиясы талап кылынбайт, жазда кошумча суу берет.
Кемчилиги: аба ырайына көз каранды (жылуу кыш болсо муз аз болот), жерди туура тандоо керек, бир сезондук — кийинки кышында кайра курулат.
Текшерүү: эгер жазда муз эрип суу берет десек, анда кышкы суу «сакталат», жоголбойт — бул жасалма мөңгүнүн негизги идеясы.