Кыскача жооп
- Витаминдердин булактары — жашылча-жемиш, боор, эт, балык, сүт, өсүмдүк майы жана күн нуру (D үчүн).
- Жетишсиздик (гиповитаминоз) ар бир витамин үчүн өзүнүн оорусун берет: A — «түнкү соолук», B1 — бери-бери, C — цинга, D — рахит.
- Ашыкча (гипервитаминоз) көбүнчө майдагы A жана D витаминдеринде коркунучтуу.
- Зат жана энергия алмашуу = ассимиляция (пластикалык) + диссимиляция (энергетикалык); башкы «акча» — АТФ.
- Фотосинтез жарык энергиясын колдонсо, хемосинтез органикалык эмес заттардын окистенүү энергиясын колдонот.
1. Витаминдер: кайдан табылат жана эмне болот
| Витамин | Кайсы тамак-ашта | Аз болсо (гиповитаминоз) | Көп болсо (гипервитаминоз) |
|---|---|---|---|
| A (ретинол) | сабиз, ашкабак, өрүк, шпинат, боор, жумуртка, май | «түнкү соолук» (куриная слепота), тери-былжыр кургайт, өсүү токтойт | баш оору, кусуу, боор залалданат |
| B1 (тиамин) | дан, буурчак, боор, чочко эти | бери-бери, полиневрит, булчуң алсыздыгы | дээрлик жок |
| B2 (рибофлавин) | сүт, жумуртка, боор, жашылжашылча | ооздун бурчу жарылат, тил кызарат | — |
| B6, B12 | эт, боор, балык, жумуртка | аз кандуулук (анемия), нерв системасынын бузулушу | — |
| C (аскорбин) | карагана, ит мурун (шиповник), лимон, болгар калемпири, капуста, картошка | цинга (скорбут): мизилөө, тиш түшөт, иммунитет төмөндөйт | ич өтүү, бөйрөк ташы |
| D (кальциферол) | балык майы, боор, жумуртка сарысы, күн нуру | балдарда рахит, чоңдордо остеопороз | кальций ички органдарга чөгөт, бөйрөк жабыркайт |
| E (токоферол) | өсүмдүк майы, дан, жашылча | эритроциттер бузулат, уруктун өнүгүшү начарлайт | — |
| K | жашыл жалбырак, капуста, боор | кан уюшу бузулат (кан агат) | — |
| PP (никотин к-тасы) | эт, боор, дан | пеллагра (тери, ич, нерв) | — |
Эстеп калуу үчүн: C — «суук тийүүгө каршы», D — «сөөк витамини», A — «көз витамини», B тобу — «нерв витаминдери».
2. Клеткада зат жана энергия алмашуу
Зат алмашуу (метаболизм) — клеткага кирген заттардын ажырашы жана жаңы заттардын курулушу.
Эки жагы:
- Ассимиляция (пластикалык алмашуу) — жөнөкөй заттардан татаал заттар курулат, энергия сиңет. Мисал: фотосинтез, белок синтези.
- Диссимиляция (энергетикалык алмашуу) — татаал заттар ажырайт, энергия бөлүнүп чыгат. Мисал: дем алуу.
Энергиянын «акчасы» — АТФ. АТФ ажыраганда энергия бөлүнөт, кайра синтезделгенде энергия сакталат.
Диссимиляциянын 3 этабы (башкы жерлери):
| Этап | Кайда жүрөт | Энергия |
|---|---|---|
| 1. Даярдык | ичегиде, лизосомада | энергия жылуулук катары кетет |
| 2. Гликолиз (кычкылтексиз) | цитоплазмада | 2 АТФ |
| 3. Кычкылтек этабы | митохондриянын ички мембранасында (кристаларда) | 36 АТФ |
Жалпы: \( \mathbf{C_6H_{12}O_6 + 6O_2 \rightarrow 6CO_2 + 6H_2O + 38\ \text{АТФ}} \)
Башкы элементтери: ферменттер, АТФ, НАДФ·Н (кычкылтек алып жүрүүчү), клетка мембранасы, митохондрия, хлоропласт.
3. Фотосинтез жана хемосинтез
Фотосинтез — жашыл өсүмдүктөр жарык энергиясы менен органикалык зат (глюкоза) түзөт. \[ 6CO_2 + 6H_2O \xrightarrow{\text{жарык, хлорофилл}} C_6H_{12}O_6 + 6O_2 \]
| Фазасы | Кайда жүрөт | Эмне болот |
|---|---|---|
| Жарык фазасы | тилакоид мембранасында (граналарда) | суу ажырайт (фотолиз), \(O_2\) бөлүнөт, АТФ жана НАДФ·Н пайда болот |
| Караңгы (Кальвин) фазасы | стромада | \(CO_2\) кармалып, глюкоза синтезделет, АТФ жумшалат |
Хемосинтез — жарык керек эмес. Бактериялар органикалык эмес заттардын окистенүүсүнөн алынган энергия менен органикалык зат түзөт.
| Бактерия | Реакциясы |
|---|---|
| Нитрлештирүүчү (Nitrosomonas, Nitrobacter) | \(NH_3 \rightarrow HNO_2 \rightarrow HNO_3\) |
| Күкүрт бактериялары | \(H_2S \rightarrow S \rightarrow H_2SO_4\) |
| Темир бактериялары | \(Fe^{2+} \rightarrow Fe^{3+}\) |
Негизги айырма: фотосинтезде энергия булагы — жарык, хемосинтезде — химиялык реакциянын энергиясы. Экөөндө тең \(CO_2\) кармалып, органикалык зат түзүлөт, бирок хемосинтезде \(O_2\) бөлүнбөйт.
Өзүңдү текшер: витаминдин атын атаганда — булагын жана жетишсиздик оорусун, ал эми фотосинтездин фазасын атаганда — кайсы органоидде жүрөрүн эсте.