Кыскача
Атоочтук — предметтин белгисин билдирет (причастие): «келген конок», «келер жыл». Чакчыл — кошумча аракетти билдирет (деепричастие): «Мектепке барып, сабакка кирдим». Айырмасы бир сүйлөм менен: окуган бала (кандай бала? — атоочтук) ↔ окуп, эстеп калдым (эмне кылып? — чакчыл).
«Атоочтук турмоктор» деп жазгансың — мен аны «атоочтук обороттор» деп түшүндүм. Башка сөз болсо, айтып кой.
1. Атоочтук (кайталоо үчүн)
Эреже: этиштин предметтин белгисин билдирген, кандай? кайсы? эмне кылган? деген суроолорго жооп берген формасы атоочтук деп аталат.
Мүчөлөрү:
- -ган/-ген/-гон/-гөн: барган, келген, окуган, түшкөн (өткөн чак)
- -аар/-ээр/-оор/-өөр, -р: бараар, келер, көрөр (келер чак)
- -уучу/-үүчү: окуучу, келүүчү, билүүчү
Сүйлөмдө: аныктооч болот. «Кечээ келген коноктор бүгүн кетишет» — «келген» атоочтук, «коноктор» аныкталуучу сөз.
Атоочтук оборот: атоочтук байланышкан сөздөр менен бирге келет. «Мен кечээ окуган китеп» — «мен кечээ окуган» — атоочтук оборот, «китеп» — аныкталуучу сөз.
Маанилүү: атоочтук жак мүчөсүн кабыл алып, баяндооч боло алат: «Мен келгенмин». Чакчыл мындай болбойт.
2. Чакчыл (жаңы тема)
Эреже: этиштин кошумча аракетти билдирген, жакка жана чакка баш ийбеген формасы чакчыл деп аталат.
Мүчөлөрү:
- -ып/-ип/-уп/-үп: барып, келип, окуп, көрүп
- -а/-е/-о/-ө, -й: бара, келе, окуй
- -ганы/-гени/-гоны/-гөнү: барганы, келгени
- -ганча/-генче/-гончо/-гөнчө: барганча, келгенче
- -арда/-эрде/-ордо/-өрдө: барарда, келерде
- -майынча/-мейинче: барбайынча
Суроолору: эмне кылып? качан? кантип? эмне максатта? Сүйлөмдө: тактооч (баяндоочтун алдында турат). «Мектепке барып, сабакка кирдим» — «барып» чакчыл, «кирдим» — башкы баяндооч.
3. Салыштыруу таблицасы
| Белгиси | Атоочтук | Чакчыл |
|---|---|---|
| Эмнени билдирет | предметтин белгисин | кошумча аракетти |
| Суроолору | кандай? кайсы? | эмне кылып? качан? кантип? |
| Мүчөлөрү | -ган, -аар/-р, -уучу | -ып, -а/-й, -ганча, -арда, -майынча |
| Сүйлөмдө | аныктооч | тактооч |
| Жак мүчөсү | алат (келгенмин) | албайт |
| Мисал | келген конок | келип айтты |
4. Кантип аныктайбыз — 3 кадам
- Мүчөсүн кара: -ган/-аар/-уучу → атоочтук; -ып/-ганча/-арда → чакчыл.
- Суроо кой: кандай? → атоочтук; эмне кылып? качан? → чакчыл.
- Сүйлөмдөгү милдетин аныкта: аныктооч → атоочтук; тактооч → чакчыл.
5. Открытый уроктун планы (45 мүнөт)
1) Уюштуруу — 2 мүнөт. Саламдашуу, конокторду тосуу, класстын даярдыгын текшерүү.
2) Кайталоо: «Атоочтуктар жана атоочтук обороттор» — 10 мүнөт.
- Суроо-жооп: «Атоочтук деген эмне?», «Кандай мүчөлөрү бар?», «Сүйлөмдө кандай милдетти аткарат?»
- Тактада 3 сүйлөм: атоочтукту тап, мүчөсүн белгиле, атоочтук оборотту аныкта.
- Кыска оозеки тест (төмөндө).
3) Жаңы тема: «Чакчылдар» — 15 мүнөт.
- Көйгөйлүү кырдаал: тактага эки сүйлөм жаз: «Мектепке барып, сабакка кирдим» жана «Мектепке барган бала менин досум». Суроо: кайсы сөз аракетти, кайсынысы белгини билдирет?
- Балдар өздөрү эрежени чыгарат, сен тактайсың.
- Мүчөлөр таблицасын тактага жаз.
- Сүйлөм менен иштөө: чакчылды тап, суроо кой, башкы баяндоочту белгиле.
4) Бышыктоо — 12 мүнөт.
- Топ менен иштөө: 2 топ, ар бири 2 атоочтук жана 2 чакчыл менен сүйлөм түзөт, бири-бирин текшеришет.
- Жыйынтык: «Мен бүгүн ... үйрөндүм» деген ыкма.
5) Жыйынтык жана үй тапшырма — 3 мүнөт.
- Баалоо; үйгө: 5 сүйлөм түзүү (2 атоочтук, 3 чакчыл), эрежени жаттоо.
- Конокторго ыраазычылык.
6. Мугалимдин даяр фразалары (кыргызча — орусча түшүндүрмө менен)
- «Кайырлуу күн, балдар!» — добрый день, дети!
- «Бүгүн биздин сабакка коноктор келишти.» — сегодня на нашем уроке гости.
- «Ким айтып берет?» — кто ответит?
- «Тактага жазабыз, дептерлериңерди ачабыз.» — пишем на доске, открываем тетради.
- «Көңүл бургула.» — будьте внимательны.
- «Туура айттыңар, жакшы!» — верно сказали, молодцы!
- «Дагы бир жолу кайталайбыз.» — повторим ещё раз.
- «Топ менен иштейбиз.» — работаем в группах.
- «Үй тапшырмаңарды жазып алабыз.» — записываем домашнее задание.
- «КАТА» / «ТУУРА» деп белгилеп кой — помечай «ошибка» / «верно».
7. Көнүгүүлөр жана жооптор
1-көнүгүү. Атоочтукту тап, мүчөсүн белгиле.
- Кечээ келген коноктор бүгүн кетишет. → келген (-ген)
- Келер жылы биз жаңы мектепке барабыз. → келер (-р)
- Биз көргөн тасма абдан кызык. → көргөн (-гөн); атоочтук оборот — «биз көргөн»
2-көнүгүү. Чакчылды тап.
- Мектепке барып, сабакка кирдим. → барып (-ып)
- Китеп окуп, эс алам. → окуп (-уп)
- Үйгө келгенче, жаан жаады. → келгенче (-генче)
- Жаз келерде, күндөр жылыйт. → келерде (-эрде)
3-көнүгүү. Туура форманы кой.
- Мен мектепке (бар-) ___ сабак окуйм. → барып (чакчыл)
- Мектепке (бар-) ___ бала менин досум. → барган (атоочтук)
8. Көп кетирилүүчү каталар
- «Келип» менен «келгенди» алмаштырып жиберүү. Текшерүү: зат жөнүндө сүйлөсөк → атоочтук; аракет жөнүндө сүйлөсөк → чакчыл.
- Чакчылга жак мүчөсүн улоо: «барыпмын» — туура эмес. «Барып, ...» же «барганмын».
- Чакчылдын башкы баяндооч менен бир ээге таандык болушу: «Мен барып, ал келди» — туура эмес, эки аракеттин ээси бир болушу керек.
9. 20-ноябрга чейинки даярдык планы
- Бүгүн-эртең: 1-3-бөлүктү окуп, таблицаны жатта. Үн чыгарып 2 жолу айтып көр, телефонго жаз.
- 21-22-ноябрь: 7-бөлүктөгү көнүгүүлөрдү өз алдыңча аткар, жооптор менен салыштыр.
- 23-ноябрь: бүткүл планды репетиция кыл (45 мүнөткө секундомер менен), фразаларды тактага жаз.
- 24-ноябрь: тактага план + таблица + 3 мисалды алдын ала жазып кой.
Сен кыргыз тилинде эркин сүйлөбөйм деп кабатырланба: мындай сабакта так структура жана даяр фразалар эң маанилүү — аларды жаттап алсаң, сабак ойдогудай өтөт.