Задача Задача №3833676
А
А
Сверь числа и знаки с фото.
- Көтөртүм... бул жер тогуз жолдун тоому болгондуктан мен бул эстеликти көрүп, казууга тийиштим. Аны көрүп билгиле, эскериле! Ал ташты мен... бу жазууну жазган анын жээни Йоллыг-тегин...
Суроолор жана тапшырмалар
- Орхон-Енисей жазуулары кайсы кылымдарда таандык?
- Бул эстелик таштагы жазуудан кыргыз элинин байыркы тарыхынан кандай маалымат алууга болот?
- Таштагы жазуунун мазмунун тарых сабагынан алган маалыматтарың менен салыштыр.
- Дагы кандай таш эстеликтерин билериңди айтып бер.
- Күлтегиндин эстелигиндеги жазууларды кыргыздын, байыркы адабиятынын үлгүлөрү катары эсептөөгө болобу?
- Бул таштагы жазууда кандай акылман насааттар, керемет ойлор чөгүп жатат?
Кыскача жооп:
- V–VIII кылымдар. Классикалык Орхон эстеликтери VIII кылымга таандык: Күлтегин — 732-ж., Билге каган — 735-ж. Енисей жазууларынын бир бөлүгү VII–X кылымга чейин жетет.
- Бул жазуулардан байыркы кыргыздардын Енисей аймагындагы жашоосу, өз каганы жана мамлекеттик салты, аскердик жортуулдары, түрк кагандыгы жана Кытай менен мамилеси, тили, жазуусу, үрп-адаты тууралуу маалымат алынат.
- Тарых сабагында өтүлгөн Көк Түрк кагандыгы, кыргыздардын Енисейдеги мамлекети, көчмөн турмуш жана Кытай менен күрөш тууралуу фактылар менен негизинен дал келет; жазуу айрым окуяларды тактап, көркөм баяндайт.
- Күлтегин, Билге каган, Тоньюкук, Моюн-Чор эстеликтерин; Енисей жана Талас боюндагы рун жазууларын атаса болот.
- Тар мааниде — жок: Күлтегин Көк Түрк кагандыгынын ишмери, эстелик ошол мамлекеттики. Кең мааниде — ооба, шарттуу түрдө: ал жалпы түрк элдеринин, анын ичинде кыргыздардын да байыркы адабий-маданий мурасы катары окулат.
- Биримдикке, этияттыкка, эл үчүн өзүн аябоого, ата-баба салтын улантууга, акылман жана адилет башкарууга, душмандын азгырыгына алданбоого үндөгөн насааттар бар.
Кантип ойлонобуз:
- Орхон-Енисей жазуулары — байыркы түрк рун жазуусу. Датаны аныктоодо тексттеги окуяларга, эстеликтин табылган жерине жана белгилүү тарыхый инсандарга таянабыз.
- Тарыхый маалымат изделгенде тексттен этнонимдерди («кыргыз»), титулдарды («каган»), жер-суу аттарын, жортуулдарды жана эл аралык мамилелерди карайбыз.
- Көркөмдүк жагынан кайрылуу, насаат, образдуу сүрөттөө жана ритм бар; бирок «кыргыз адабияты» дегенде эл менен мамлекетти так айырмалоо керек.
- Текшерүү: 732–735-ж. — Күлтегин жана Билге каган; Күлтегин — Көк Түрк; «байыркы кыргыз адабияты» дегенде кең маанини такта.
Таблицадагы белгилер — Орхон-Енисей тамгаларынын үлгүсү; ага өзүнчө суроо коюлган эмес.