Кыскача жооп (3 тема)
1. Фотоэлектрдик эффект — жарык (электромагниттик нурлануу) таасиринен заттан электрондордун бөлүнүп чыгышы.
- Сырткы фотоэффект — электрон заттан сыртка чыгат (металлдар).
- Ички фотоэффект — электрондор заттын ичинде бошонот (жарым өткөргүчтөрдө каршылык азаят).
2. Фотоэффекттин закондору (Столетов тажрыйба жүзүндө ачкан):
- \(I_{\text{каныгуу}} \propto\) жарыктын интенсивдүүлүгү (берилген жыштыкта);
- фотоэлектрондордун максималдык кинетикалык энергиясы интенсивдүүлүккө көз каранды эмес, жарыктын жыштыгына гана көз каранды;
- ар бир зат үчүн кызыл чек бар: \(\nu < \nu_0\) болсо, канчалык жарык кылбай, фотоэффект болбойт;
- фотоэффект дээрлик инерциясыз башталат (заматта).
3. Кванттык түшүндүрүү (Эйнштейн, 1905): жарык — энергиясы \(E = h\nu\) болгон фотондордун агымы. Бир фотон бир электронго жутулат: \[ h\nu = A_{\text{чыг}} + E_{k,\max} \] \[ E_{k,\max} = h\nu - A_{\text{чыг}} = h\nu - h\nu_0 \]
Эмнеге так ушундай? (принцип)
Толкундук теория эмнеге келбейт. Толкун теориясы боюнча жарыктын энергиясы интенсивдүүлүккө байланыштуу болушу керек эле — ал эми тажрыйбада энергия жыштыкка байланыштуу. Ошондой эле толкун теориясы боюнча начар жарык таасир күчөшү үчүн убакыт керек болмок, бирок фотоэффект заматта башталат. Ушундан улам Эйнштейн жарыкты бөлүкчөлөргө (кванттарга) бөлгөн.
Логика чынжыры:
- Фотон электронго өзүнүн бүт энергиямсын \(h\nu\) берет.
- Электрон заттан чыгышы үчүн \(A_{\text{чыг}}\) энергия коротушу керек (иштен чыгуу жумушу).
- Калган энергия — анын кинетикалык энергиясы.
- Демек энергия жыштыкка байланыштуу, ал эми фотондордун саны (интенсивдүүлүк) электрондордун санын гана көбөйтөт — ошондуктан каныгуу тогу өсөт, ал эми энергия өзгөрбөйт.
Кызыл чек — фотондун энергиясы иштен чыгуу жумушуна жеткенде гана фотоэффект башталат: \[ \nu_0 = \frac{A_{\text{чыг}}}{h}, \qquad \lambda_0 = \frac{hc}{A_{\text{чыг}}} \]
Текшерүү (мисал)
\(\lambda = 400\) нм, \(A_{\text{чыг}} = 2\) эВ. Ыңгайлуу формула: \(h\nu\,[\text{эВ}] = \frac{1240}{\lambda\,[\text{нм}]}\). \[ h\nu = \frac{1240}{400} = 3{,}1 \text{ эВ} \Rightarrow E_{k,\max} = 3{,}1 - 2 = 1{,}1 \text{ эВ} \] Токтотуу чыңалуу: \(eU_{\text{токт}} = E_{k,\max} \Rightarrow U_{\text{токт}} = 1{,}1\) В. Жыйынтык маанилүү: эгер \(\lambda > \lambda_0\) болсо (бул учурда \(\lambda_0 = \frac{1240}{2} = 620\) нм), жооп терс чыкмак — бул фотоэффект жок дегенди билдирет.