Сверь числа и знаки с фото.
- Д.И. Менделеевтің периодтық кестесінде металдар қалай орналасқан? Металдар мен бейметалдар атомдары құрылысының ерекшелігі неде?
- Атомның электрондық құрылысы: а) 2,1; ә) 2,8,1; б) 2,8,8,1 болатын қай элементтің металдық қасиеті жоғары? Себебін түсіндіріңдер.
- Мына металл атомдарының электрондық формулаларын жазыңдар: а) алюминий; ә) кальций; б) цезий.
- Жеті ғаламшарға жеті металл атауы сәйкес келеді. Сол сәйкестікті табыңдар. Күн, Ай, Меркурий, Шолпан, Марс, Юпитер және Сатурн. Металдар: темір, сынап, алтын, күміс, қорғасын, қалайы және мыс.
- Металдардың қандай ортақ физикалық қасиеттері бар?
- Мына металдарды тотықсыздандырғыш қасиетінің өсу ретімен орналастырыңдар: Fe, Cu, Na, Zn, Mg.
- Металдардың әр класқа жататын қосылыстарына бір мысалдан келтіріңдер және ол қосылыстардың класын атаңдар.
- Мына реакциялардың теңдеулерін құрастырыңдар: а) мырыштың күкірт қышқылымен; ә) алюминийдің хлормен; б) магнийдің оттекпен; в) алюминийдің мыс сульфатымен.
- Металдардың электрохимиялық кернеу қатарын және үлкен (>), кіші (<) белгілерін пайдаланып, әр жұптағы химиялық белсенділігі жоғары металды көрсетіңдер: а) Mg Zn; ә) Pb Fe; б) Cu Cr; в) Na Al.
- Мыс тақташа берілген тұз ерітінділеріне батырылған: а) \(MgSO_4\); ә) \(FeCl_2\); б) \(HgSO_4\); в) \(AgNO_3\). Мыс қай тұз ерітінділерімен әрекеттеседі? Реакция теңдеулерін жазыңдар. • 1. Массасы 6 г екі валентті металл сумен әрекеттескенде көлемі 3,36 л (қ.ж.) сутек түзілді. Сумен әрекеттескен металды анықтаңдар. Жауабы: кальций. • 2. Массасы 2,4 г магний күкірт қышқылының 20%-дық 100 г ерітіндісімен әрекеттескенде неше литр (қ.ж.) сутек бөлінеді? Жауабы: 2,24 л.
Суретте 1–10 тапсырма және төменде екі есеп бар. Барлығына қысқаша жауап пен түсіндіру:
1. Металдар периодтық кестенің сол жақ және төменгі бөлігінде, негізінен I–III топтарда, барлық В-топшаларда, лантаноидтар мен актиноидтарда орналасқан. Металл атомдарының сыртқы қабатында аз электрон болады, радиусы үлкен, электртерістігі төмен — электронды оңай береді. Бейметалдар жоғарғы оң жақта, сыртқы қабатында көбірек электрон ұстайды, радиусы кіші, электронды қабылдауға бейім.
2. Ең жоғары металдық қасиет — б) \(2,8,8,1\), бұл калий \(K\). Себебі Li, Na, K бір топшада (IA); топ бойынша төмен қарай атом радиусы өседі, сыртқы электронды беру жеңілдейді. Сондықтан \(K > Na > Li\).
3.
- Al: \(1s^2\,2s^2\,2p^6\,3s^2\,3p^1\)
- Ca: \(1s^2\,2s^2\,2p^6\,3s^2\,3p^6\,4s^2\)
- Cs: \(1s^2\,2s^2\,2p^6\,3s^2\,3p^6\,4s^2\,3d^{10}\,4p^6\,5s^2\,4d^{10}\,5p^6\,6s^1\)
4. Күн — алтын, Ай — күміс, Меркурий — сынап, Шолпан — мыс, Марс — темір, Юпитер — қалайы, Сатурн — қорғасын.
5. Ортақ физикалық қасиеттері: металдық жылтыр, жылу және электр өткізгіштік, иілгіштік/созымдылық, қатты агрегаттық күй (сынап сұйық), көбіне жоғары тығыздық пен балқу температурасы, күміс-сұр түс.
6. Тотықсыздандырғыш қасиетінің өсу реті: \[ Cu < Fe < Zn < Mg < Na. \]
7. Мысалдар:
- \(CaO\) — негіздік оксид;
- \(Ca(OH)_2\) — негіз;
- \(CaCO_3\) — тұз. Амфотерлі металдар үшін: \(Al_2O_3\) — амфотерлі оксид, \(Al(OH)_3\) — амфотерлі гидроксид.
8.
а) \(Zn + H_2SO_4 \rightarrow ZnSO_4 + H_2\uparrow\)
ә) \(2Al + 3Cl_2 \rightarrow 2AlCl_3\)
б) \(2Mg + O_2 \rightarrow 2MgO\)
в) \(2Al + 3CuSO_4 \rightarrow Al_2(SO_4)_3 + 3Cu\downarrow\)
9.
а) \(Mg > Zn\);
ә) \(Fe > Pb\);
б) \(Cr > Cu\);
в) \(Na > Al\).
10. Мыс \(MgSO_4\) және \(FeCl_2\) ерітінділерімен әрекеттеспейді, өйткені Mg мен Fe мыстан белсендірек. Мыс мына тұздармен әрекеттеседі: \[ Cu + HgSO_4 \rightarrow CuSO_4 + Hg\downarrow \] \[ Cu + 2AgNO_3 \rightarrow Cu(NO_3)_2 + 2Ag\downarrow \]
Төмендегі есептер
1-есеп. Екі валентті металл: \[ M + 2H_2O \rightarrow M(OH)_2 + H_2\uparrow \] \[ n(H_2)=\frac{3,36}{22,4}=0,15\ \text{моль} \] \[ n(M)=n(H_2)=0,15\ \text{моль} \] \[ M(M)=\frac{6}{0,15}=40\ \text{г/моль} \] Бұл — кальций \(Ca\). Жауабы: кальций.
2-есеп. \[ m(H_2SO_4)=100 \cdot 0,20=20\ \text{г} \] \[ n(H_2SO_4)=\frac{20}{98}\approx0,204\ \text{моль} \] \[ n(Mg)=\frac{2,4}{24}=0,10\ \text{моль} \] Реакция: \[ Mg + H_2SO_4 \rightarrow MgSO_4 + H_2\uparrow \] Магний тапшы, сондықтан \(n(H_2)=0,10\) моль: \[ V(H_2)=0,10 \cdot 22,4=2,24\ \text{л} \] Жауабы: 2,24 л.
Қағида: металдың белсенділігі электрохимиялық кернеу қатарымен анықталады — сол жақтағы металл оң жақтағы металды тұз ерітіндісінен ығыстырады. Есептерде алдымен зат мөлшерін тауып, теңдеу коэффициенттері бойынша салыстыру керек.