Сверь числа и знаки с фото.
Республика туры РУС ТЕЛЕНДӘ БЕЛЕМ БИРҮ ОЕШМАЛАРЫНЫҢ ТАТАР ТӨРКЕМНӘРЕНДӘ БЕЛЕМ АЛУЧЫ УКУЧЫЛАР ӨЧЕН ТАТАР ТЕЛЕННӘН ОЛИМПИАДА БИРЕМНӘРЕ (2024-2025 нче уку елы) 11 нче сыйныф Үткәрү вакыты – 240 минут Максималь балл – 76
I. Тестлардан дөрес җавапны билгеләгез
- Җөмләдә кулланылган [ә] авазының санын билгеләгез. (2 балл) Бер кәефнең күләгәсе бөтен илне капламас. (Мәкаль) а) 1 ә) 2 б) 3 в) 4
- Җөмләдә калын хәрефләр белән бирелгән сүздәге аваз үзгәрешен билгеләгез. (2 балл) Имән чикләвеге алмагач төбенә тәгәрәми. (Мәкаль) а) яңгыраулыкта охшашлану ә) тел арты яисә кече тел ассимиляциясе б) ирен ассимиляциясе в) тартыкларның чиратлашуы
- Фразеологик әйтелмә булмаган сүзтезмәне билгеләгез. (2 балл) а) төче коймак пешергән ә) төче камырдан әвәләгән б) төче назлану в) төче телләнү
- Кушымчаларның барлык төрләре дә булган сүзне билгеләгез. (2 балл) а) маймылларга ә) хәйләкәрләренең б) кызчыклар в) киткәннәр
- Кимлек дәрәҗәсендә кулланылмый торган сыйфатны билгеләгез. (2 балл) а) зәңгәр ә) җылы б) әче в) түгәрәк
- Җөмләдәге калын хәрефләр белән бирелгән фигыльнең үзенчәлекләрен билгеләгез. (2 балл) Бөркетнең канаты очканда ныгый. (Мәкаль) а) хәзерге заман хикәя фигыль, барлыкта, ясалма ә) хәзерге заман хикәя фигыль, барлыкта, тамыр б) хәзерге заман сыйфат фигыль, барлыкта, ясалма в) үткән заман сыйфат фигыль, барлыкта, тамыр
- Кисәкчәне билгеләгез. (2 балл) а) кебек ә) юк б) гына в) чөнки
- Җөмләдәге калын хәрефләр белән бирелгән сүзнең нинди җөмлә кисәге икәнлеген билгеләгез. (2 балл) Бөркет биектән курыкмас. (Мәкаль) а) урын хәле ә) туры тәмамлык б) кыек тәмамлык в) күләм хәле
- Җөмләнең төрен билгеләгез. (2 балл) Карчыга авызыннан ип кере чикмый. (Мәкаль) а) гади җөмлә ә) теркәгечсез тезмә кушма җөмлә б) теркәгечле тезмә кушма җөмлә в) иярченле кушма җөмлә
- Бирелгән җөмләдә иярчен компонентның мәгънә ягыннан төрен билгеләгез. (2 балл) Елан картайса, останә бака атланып йөрер. (Мәкаль) а) синтетик вакыт җөмлә ә) синтетик шарт җөмлә б) синтетик урын җөмлә в) синтетик аергыч җөмлә
II. Теоретик бирем Сызыклар өстенә тиешле сүзләрне языгыз. (8 балл) Сүздәге авазларны ишетелгәнчә язу ______ принцип дип атала. Билгеле бер грамматик формада гына омоним булып килгән сүзләр ______ була. Исемнең килеш һәм тартым кушымчалары – ______ кушымчалар. Барлык саннарны да ______ санына үзгәртеп булмый. Җөмләдә фигыль белән белдерелгән кисәкне ачыклап, эш-хәлнең үтәлүенә бәйле затны, эйберне күрсәтә торган иярчен кисәк ______ дип атала. Баш кисәкләрдән генә торган җөмлә – ______ җөмлә ул. Баш җөмлә белән синтетик иярчен җөмлә арасына ______ генә куела ала. Иярчен ______ җөмлә баш җөмләнең вакыт хәле урынында килә.
III. Башыгызны эшләтегез Мәкальләрдәге төшеп калган сүзләрне табыгыз һәм астагы таблицага тиешле саннарны языгыз. Исегездә тотыгыз: ике сүз артык. (4 балл) А | Әрем төбендә ... үсмәс | 1 кычыткан Ә | ... яңгырдан туймас. | 2 бодай Б | Олы юлга ... үсми. | 3 үлән В | Тигәнәк чечек, ... ура алмассың. | 4 гөл | | 5 салам | | 6 гөмбә
А | Ә | Б | В ___ | ___ | ___ | ___
IV. Гамәли-иҗади бирем
Сүзләрнең татарча тәрҗемәсен языгыз. (6 балл) маляр – ______ секретарь – ______ пастух – ______ корреспондент – ______ пограничник – ______ животновод – ______
Тексттагы төшеп калган сүзләрне языгыз. (8 балл) (1)Урман тын. (2)Җәй уртасы булганга, кошлар да сайрамыйлар. (3)Агач башындагы яфракларны шыбырдаткан кисәк җил генә бу тынлыкны ______ куя. (4)Ә зирек агачы төбеннән ______ торган чишмә тавышына урман күнеккән инде. (5)Туктаусыз челтери бит ул, гүя җир сөйли. (6)Бу җырын кемгә багышлаган белсәм икән?! (7)Кош-______. (8)Чишмәнең салкын суы белән тамакны ______ та сукмакка каршы ялгакы куаклар арасына яттык. (9)Чишмәнең йөгерек ______ да, мамык-каурыйларын кабартып, песнәк коенды. (10)Узышлый гына булса да, кызыл кәләпүшле тукран кызган төмшәен чишмә суында ______ китте. (11)Чишмә ______ иркәләвендә, көмеш суга канатларын ______, кызылтүш рәхәтләнде. (12)Урман кошлары һәм җәнлекләре бик рәхмәтле бит әле бу чишмәгә. (Мәдри Рафиков)
2.1. 5 нче җөмләдә ничә ирен-ирен тартыгы бар? (2 балл) ______ 2.2. Рәхәтләнде сүзенең мәгънәле кисәкләрен билгеләгез. (2 балл) ______ 2.3. Шыбырдаткан сүзенә морфологик анализ ясагыз. (3 балл) ______ 2.4. 9 нчы җөмләгә синтаксик анализ ясагыз (җөмлә кисәкләренең асларына сызыгыз, төрләрен билгеләгез, җөмләгә билгеләмә бирегез). (5 балл) 2.5. Кушма җөмләләрне күчереп языгыз, баш кисәкләрен һәм компонент чикләрен билгеләгез, схемаларын сызыгыз, җөмләләргә билгеләмә бирегез. (6 балл) 3. Туган илебез табигатенең байлыкларын тасвирлап, 12 җөмләдән торган инша языгыз. (12 балл)
Краткий ответ
I. Тестлар
1 — б) 3
2 — ә) тел арты яисә кече тел ассимиляциясе
3 — б) төче назлану
4 — ә) хәйләкәрләренең
5 — в) түгәрәк
6 — а) хәзерге заман хикәя фигыль, барлыкта, ясалма
7 — б) гына
8 — а) урын хәле
9 — а) гади җөмлә
10 — ә) синтетик шарт җөмлә
II. Теоретик бирем
- фонетик
- омоформалар
- төрләндерүче
- җыю
- тәмамлык
- җәенке булмаган
- өтер
- вакыт
III. Мәкальләр
- А — 2: Әрем төбендә бодай үсмәс.
- Ә — 6: Гөмбә яңгырдан туймас.
- Б — 4: Олы юлга гөл үсми.
- В — 3: Тигәнәк чечек, үлән ура алмассың.
Артык сүзләр: кычыткан, салам.
IV. Гамәли-иҗади бирем
- маляр — буяучы
- секретарь — сәркатип
- пастух — көтүче
- корреспондент — хәбәрче
- пограничник — чик сакчысы
- животновод — терлекче (малчы)
- Төшеп калган сүзләр:
- (3) бозып
- (4) агып
- (7) корт та тын
- (8) базып
- (9) суында
- (10) чылап
- (11) суы, манып
Восстановленный фрагмент:
«...бу тынлыкны бозып куя. ... төбеннән агып торган чишмә... Кош-корт та тын. ... тамакны базып та... Чишмәнең йөгерек суында да... чишмә суында чылап китте. Чишмә суы иркәләвендә, көмеш суга канатларын манып, кызылтүш рәхәтләнде».
2.1. 1 ирен-ирен тартыгы: «бит» сүзендә б.
2.2. Рәхәтләнде:
рәхәт — тамыр; -лән — фигыль ясагыч кушымча; -де — үткән заман кушымчасы.
2.3. Шыбырдаткан:
шыбыр — тамыр; -да — фигыль ясагыч; -т — йөкләтү юнәлеше; -кан — үткән заман сыйфат фигыль кушымчасы. Җөмләдә аергыч.
2.4. 9 нчы җөмлә:
«Чишмәнең йөгерек суында да, мамык-каурыйларын кабартып, песнәк коенды».
- Чишмәнең йөгерек суында да — урын хәле;
- мамык-каурыйларын — туры тәмамлык;
- кабартып — хәл (рәвеш хәле);
- песнәк — ия;
- коенды — хәбәр.
Җөмлә: хикәя, гади, ике составлы, җәенке, тулы; хәл фигыль әйләнмәсе белән катлауланган.
2.5. Кушма җөмләләр:
- «Җәй уртасы булганга, кошлар да сайрамыйлар». Схема: [сәбәп] — [баш җөмлә]. Иярчен сәбәп җөмлә, синтетик. Баш кисәкләр: кошлар — ия, сайрамыйлар — хәбәр.
- «Туктаусыз челтери бит ул, гүя җир сөйли». Схема: [баш җөмлә] — (чагыштыру). Иярчен чагыштыру җөмлә. Баш кисәкләр: ул — ия, челтери — хәбәр.
- «Бу җырын кемгә багышлаган белсәм икән?!» Схема: (иярчен тәмамлык) — [баш җөмлә]. Иярчен тәмамлык җөмлә.
- «Узышлый гына булса да, кызыл кәләпүшле тукран кызган томшыгын чишмә суында чылап китте». Схема: (каршылык) — [баш җөмлә]. Иярчен каршылык җөмлә. Баш кисәкләр: тукран — ия, китте — хәбәр.
- Инша өчен үрнәк (12 җөмлә):
- Безнең туган илебез табигате бик бай һәм гүзәл.
- Анда киң урманнар, тирән күлләр һәм киң кырлар бар.
- Яз җитүгә, кырларда төрле чәчәкләр ачыла.
- Урманнарда кошлар сайрый, җәнлекләр йөри.
- Җәй көннәрендә без елга буенда ял итәбез.
- Суларда балыклар, ә болыннарда күбәләкләр оча.
- Көзен агачлар алтын һәм кызыл төскә керә.
- Кырлардан бай уңыш җыеп алына.
- Кышын табигать ак карга төренә керә.
- Безнең туган ягыбызның һәр почмагы үзенчә матур.
- Табигатьне саклау — һәр кешенең изге бурычы.
- Туган ил табигатен яратырга һәм сакларга кирәк.
Ничек эшләргә
- [ә] санын санаганда, хәрефне түгел, ә авазны истә тотарга кирәк: «кәеф» — 1, «күләгәсе» — 2, барлыгы 3.
- Фразеологизмнарда сүзләр мәҗази мәгънәдә килә; «төче назлану» — ирекле сүзтезмә.
- Кушымчаларны тикшергәндә: ясагыч + төрләндерүче кушымчалар бер сүздә булса, ул «барлык төрләре дә бар» дигән сүз.
- Синтаксис анализларында баш кисәкләрне һәм иярчен кисәкләрнең сорауларын билгеләү мөһим.