Сверь числа и знаки с фото.
Республика туры РУС ТЕЛЕНДӘ БЕЛЕМ БИРҮ ОЕШМАЛАРЫНЫҢ ТАТАР ТӨРКЕМНӘРЕНДӘ БЕЛЕМ АЛУЧЫ УКУЧЫЛАР ӨЧЕН ТАТАР ТЕЛЕННӘН ОЛИМПИАДА БИРЕМНӘРЕ (2024-2025 нче уку елы) 11 нче сыйныф Үткәрү вакыты – 240 минут Максималь балл – 76 I. Тестлардан дөрес җавапны билгеләгез
- Җөмләдә кулланылган [ә] авазының санын билгеләгез. (2 балл) Бер каенның күләгәсе бөтен илне капламас. (Мәкаль) а) 1 ә) 2 б) 3 в) 4
- Җөмләдә калын хәрефләр белән бирелгән сүздәге аваз үзгәрешен билгеләгез. (2 балл) Имән чикләвезе алмагач төбенә тәгәрәми. (Мәкаль) а) яңгыраулыкта охшашлану ә) тел арты яисә кече тел ассимиляциясе б) ирен ассимиляциясе в) тартыкларның чираглашуы
- Фразеологик әйтелмә булмаган сүзтезмәне билгеләгез. (2 балл) а) төче коймак пешергән ә) төче камырдан әвәләгән б) төче назлану в) төче телләнү
- Кушымчаларның барлык төрләре дә булган сүзне билгеләгез. (2 балл) а) маймылларга ә) хәйләкәрләрнең б) кызчыклар в) киткәннәр
- Кимлек дәрәҗәсендә кулланылмый торган сыйфатны билгеләгез. (2 балл) а) зәңгәр ә) җылы б) әче в) түгәрәк
- Җөмләдәге калын хәрефләр белән бирелгән фигыльнең үзенчәлекләрен билгеләгез. (2 балл) Бәркөтнең канаты очканда ныгыр. (Мәкаль) а) хәзерге заман хикәя фигыль, барлыкта, ясалма ә) хәзерге заман хикәя фигыль, барлыкта, тамыр б) хәзерге заман сыфат фигыль, барлыкта, ясалма в) үткән заман сыфат фигыль, барлыкта, тамыр
- Кисәкчәне билгеләгез. (2 балл) а) кебек ә) юк б) гына в) чөнки
- Җөмләдәге калын хәрефләр белән бирелгән сүзнең нинди җөмлә кисәге икәнлеген билгеләгез. (2 балл) Бәркөт биектән курыкмас. (Мәкаль) а) урын хәле ә) туры тәмамлык б) кыек тәмамлык в) күләм хәле
- Җөмләнең төрен билгеләгез. (2 балл) Карчыга авызыннан ит кире чыкмый. (Мәкаль) а) гади җөмлә ә) тәркәгечсез тезмә кушма җөмлә б) тәркәгечле тезмә кушма җөмлә в) иярченле кушма җөмлә
- Бирелгән җөмләдә иярчен компонентның мәгънә ягыннан төрен билгеләгез. (2 балл) Елан картайса, өстенә бака атланып йөрер. (Мәкаль) а) синтетик вакыт җөмлә ә) синтетик шарт җөмлә б) синтетик урын җөмлә в) синтетик аерыгыч җөмлә II. Теоретик бирем Сызыклар өстенә тиешле сүзләрне языгыз. (8 балл) Сүздәге авазларны ишетелгәнчә язу ___ принцип дип атала. Билгеле бер грамматик формада гына омоним булып килгән сүзләр ___ була. Исемнән килеш һәм тартым кушымчалары – ___ кушымчалар. Барлык саннарны да ___ санына үзгәртеп булмый. Җөмләдә фигыль белән белдерелгән кисәкне ачыклап, эш-хәлнең үтәлүенә бәйле затны, эш-бөрне күрсәтә торган иярчен кисәк ___ дип атала. Баш кисәкләрдән генә торган җөмлә – ___ җөмлә ул. Баш җөмлә белән иярчен синтетик иярчен җөмлә арасында ___ генә куеп була. Иярчен ___ җөмлә баш җөмләнең вакыт хәле урынында килә. III. Башыгызны эшләтегез Мәкальләрдәге төшеп калган сүзләрне табыгыз һәм астагы таблицага тиешле саннарны языгыз. Исегездә тотыгыз: ике сүз артык. (4 балл) А | Әрем төбендә ... үсмәс | 1 кычыткан Ә | ... яңгырдан туймас. | 2 бодай Б | Олы юлга ... үсми. | 3 үлән В | Тигәнәк чәчәп, ... ура алмассың. | 4 гөл | | 5 салам | | 6 гөмбә
[Таблица: А | Ә | Б | В] IV. Гамәли-иҗади бирем
- Сүзләрнең татарча тәрҗемәсен языгыз. (6 балл) маляр – ___ секретарь – ___ пастух – ___ корреспондент – ___ пограничник – ___ животновод – ___
- Тексттагы төшеп калган сүзләрне языгыз. (8 балл) (1)Урман тын. (2)Җәй уртасы булганга, кошлар да сайрамыйлар. (3)Агач башындагы яфракларны шыбырдаткан кисәк җил генә бу тынлыкны ___ куя. (4)Ә зирек агачы төбеннән ___ торган чишмә тавышына урман күңелкәйләрен ___ инде. (5)Туктаусыз челтери бит ул, гүя җыр суза. (6)Бу җырның көмеш балкышын белсәм икән?! (7)Кош-җәнлекләр җыр биргән әллә үзенә чакыра ___? (8)Чишмәнең салкын суы белән тамакны ___ та, сумакка каршы ялгау куаклар арасына яттык. (9)Чишмәнең йөгерек ___ мамык-каурыйларын кабартып, песнәк кыенды. (10)Узышлый гына булса да, кызыл кәләпүшле тукран кызган томшыгын чишмә суында ___ китте. (11)Чишмә ярганагында, көмеш суга канатларын ___ кызылтуш рәхәтләнде. (12)Урман кошлары һәм җәнлекләре бик рәхмәтледер бу чишмәгә. (Мәрди Рафиков) 2.1. 5 нче җөмләдә ничә ирен-ирен тартыгы бар? (2 балл) ___ 2.2. Рәхәтләнде сүзенең мәгънәлә кисәкләрен билгеләгез. (2 балл) 2.3. Шыбырдаткан сүзенә морфологик анализ ясагыз. (3 балл) 2.4. 9 нчы җөмләгә синтаксик анализ ясагыз (җөмлә кисәкләренең асларына сызыгыз, төрләрен билгеләгез, җөмләгә билгеләмә бирегез). (5 балл) 2.5. Кушма җөмләләрне күчереп языгыз, баш кисәкләрен һәм компонент чикләрен билгеләгез, схемаларын сызыгыз, җөмләләргә билгеләмә бирегез. (6 балл)
- Туган илебез табигатенең байлыкларын тасвирлап, 12 җөмләдән торган инша языгыз. (12 балл)
Кратко — ответы по фото:
| № | Ответ |
|---|---|
| 1 | ә) 2 |
| 2 | в) тартыкларның чиратлашуы |
| 3 | а) төче коймак пешергән |
| 4 | ә) хәйләкәрләрнең |
| 5 | в) түгәрәк |
| 6 | а) хәзерге заман хикәя фигыль, барлыкта, ясалма |
| 7 | б) гына |
| 8 | б) кыек тәмамлык |
| 9 | а) гади җөмлә |
| 10 | ә) синтетик шарт җөмлә |
II. Теоретик бирем
- фонетик
- омоформалар
- бәйләгеч
- тәртип
- тәмамлык — тулысынча: иярчен тәмамлык җөмлә
- таралмаган
- өтер
- вакыт
III. Мәкальләр
- А — 1
- Ә — 2
- Б — 3
- В — 4
То есть: А-1, Ә-2, Б-3, В-4.
IV. Практик өлеш
- Переводы:
- маляр — буяучы
- секретарь — сәркатип
- пастух — көтүче
- корреспондент — хәбәрче
- пограничник — чик сакчысы
- животновод — малчы / терлекче
- Пропуски в тексте:
- боза
- бәреп
- ияртте
- икән
- кандырып
- суында
- чылап
- кагып
2.1. В 5-м предложении лаборальных согласных: 1 — это [б] в слове бит.
2.2. Рәхәтләнде:
- рәхәт — тамыр;
- -лән — ясагыч кушымча;
- -де — үткән заман кушымчасы;
- 3-е лицо единственного числа — нулевое окончание.
2.3. Шыбырдаткан:
- начальная форма: шыбырдату;
- часть речи: фигыль, сыфат фигыль;
- время: үткән заман;
- залог: йөкләтү юнәлеше;
- утвердительная форма, единственное число;
- в предложении: аергыч — поясняет слово җил.
2.4. 9-е предложение после вставки:
Чишмәнең йөгерек суында мамык-каурыйларын кабартып, песнәк кыенды.
Разбор:
- Чишмәнең — аергыч;
- йөгерек — аергыч;
- суында — урын хәле;
- мамык-каурыйларын — туры тәмамлык;
- кабартып — рәвеш хәле;
- песнәк — ия;
- кыенды — хәбәр.
Характеристика: повествовательное, простое, двусоставное, распространённое, полное; осложнено деепричастным оборотом мамык-каурыйларын кабартып.
2.5. Кушма җөмләләр:
Җәй уртасы булганга, кошлар да сайрамыйлар.
Схема: (Җәй уртасы булганга) → [кошлар да сайрамыйлар].
Тип: иярчен сәбәп җөмлә, синтетик.Туктаусыз челтери бит ул, гүя җыр суза.
Схема: [ул туктаусыз челтери], (гүя җыр суза).
Тип: иярчен чагыштыру җөмлә, «гүя» теркәгече белән.Кош-җәнлекләр җыр биргән әллә үзенә чакыра икән?
Схема: [Кош-җәнлекләр җыр биргән] әллә [үзенә чакыра икән].
Тип: тәркәгечле тезмә кушма җөмлә, бүлү мөнәсәбәте.Узышлый гына булса да, кызыл кәләпүшле тукран кызган томшыгын чишмә суында чылап китте.
Схема: (Узышлый гына булса да) → [кызыл кәләпүшле тукран ... китте].
Тип: иярчен каршылык җөмлә, синтетик.
3. Инша — образец (12 җөмлә):
- Туган илебез табигате бик бай.
- Безнең урманнарыбызда төрле агачлар үсә.
- Яз җитүгә болыннарда чәчәкләр ачыла.
- Җәй көннәрендә кырларда кошлар сайрый.
- Идел һәм Чулман елгалары төбәгебезне бизәп тора.
- Күлләрдә балыклар яши, яр буйларында камышлар үсә.
- Урманнарда төлке, куян, тиен кебек җәнлекләр яши.
- Кошлардан сандугач, тукран һәм песнәк очрый.
- Табигать безгә чиста һава һәм шифалы сулар бирә.
- Без агачлар утыртырга һәм табигатьне сакларга тиеш.
- Чүпне җыеп барырга, учакны рөхсәтсез калдырмаска кирәк.
- Туган як табигатен саклау — һәр кешенең изге бурычы.