Биквадраттык тендемелер кантип чечлет ? Оной тушундур
Биквадраттык теңдеме: \(ax^4+bx^2+c=0\).
- \(t=x^2\), мында \(t\ge0\).
- \(at^2+bt+c=0\) квадраттык теңдемесин чыгар.
- \(t<0\) тамырларды алба; ар бир \(t\ge0\) үчүн \(x=\pm\sqrt{t}\).
Мисал: \(x^4-5x^2+4=0\). \(t=x^2\): \(t^2-5t+4=0\), \(t_1=1\), \(t_2=4\). Жообу: \(x=\pm1,\ \pm2\).
Обсуждение
24 сообщенияТолук тушундур
Биквадраттык теңдеме деген эмне?
Биквадраттык теңдеме деп төмөнкү түрдөгү теңдемени айтабыз:
\[ ax^4+bx^2+c=0,\qquad a\ne 0. \]
Мында \(x^3\) жана \(x\) мүчөлөрү болбойт. Теңдеме \(x^2\) гана камтыйт, ошондуктан аны квадраттык теңдемеге айландырып чечебиз.
Негизги идея
\[ t=x^2 \]
деп белгилейбиз. Анда
\[ x^4=(x^2)^2=t^2 \]
болот. Ошондо теңдеме төмөнкүгө айланат:
\[ at^2+bt+c=0. \]
Бул — кадимки квадраттык теңдеме.
Маанилүү шарт: \(x\) чыныгы сан болгондо \(t=x^2\ge 0\). Демек \(t\) терс чыкса, ага \(x^2=t\) деп чыныгы \(x\) табууга болбойт. Ошондой тамырларды алып салабыз.
Чечүү кадамдары
- \(t=x^2\) деп алмаштыр.
- \(at^2+bt+c=0\) квадраттык теңдемесин чыгар.
- Алынган \(t\) маанилеринен терс болгондорун алба.
- Ар бир \(t\ge 0\) үчүн \(x^2=t\) теңдемесин чеч: \[ x=\pm\sqrt{t}. \]
- Бардык табылган \(x\) маанилерин жоопко жаз.
\(t\) канча тамыр берет?
| \(t\) | \(x^2=t\) теңдемесинин чыныгы чечимдери |
|---|---|
| \(t>0\) | эки чечим: \(x=\sqrt{t}\), \(x=-\sqrt{t}\) |
| \(t=0\) | бир чечим: \(x=0\) |
| \(t<0\) | чыныгы чечими жок |
1-мисал
\[ x^4-5x^2+4=0. \]
\(t=x^2\) деп белгилейбиз:
\[ t^2-5t+4=0. \]
Дискриминант:
\[ D=(-5)^2-4\cdot 1\cdot 4=25-16=9. \]
Тамырлар:
\[ t_{1,2}=\frac{5\pm 3}{2}. \]
Демек:
\[ t_1=4,\qquad t_2=1. \]
Экөө тең оң, ошондуктан экөөнү тең кабыл алабыз.
\[ x^2=4 \quad\Rightarrow\quad x=\pm 2, \]
\[ x^2=1 \quad\Rightarrow\quad x=\pm 1. \]
Жообу:
\[ x\in\{-2,-1,1,2\}. \]
2-мисал: терс \(t\) кездеги учур
\[ x^4+3x^2-4=0. \]
\(t=x^2\):
\[ t^2+3t-4=0. \]
Дискриминант:
\[ D=3^2-4\cdot 1\cdot(-4)=9+16=25. \]
Тамырлар:
\[ t_{1,2}=\frac{-3\pm 5}{2}. \]
Демек:
\[ t_1=1,\qquad t_2=-4. \]
\(t=-4\) терс, анткени \(x^2=-4\) теңдемесинин чыныгы чечими жок. Ошондуктан аны алып салабыз.
Калат:
\[ x^2=1. \]
Андан:
\[ x=\pm 1. \]
Жообу:
\[ x\in\{-1,1\}. \]
3-мисал: чыныгы тамыры жок учур
\[ x^4+x^2+1=0. \]
\(t=x^2\):
\[ t^2+t+1=0. \]
Дискриминант:
\[ D=1^2-4\cdot 1\cdot 1=1-4=-3<0. \]
Демек бул квадраттык теңдеменин чыныгы тамыры жок. Ошондуктан баштапкы теңдеменин да чыныгы тамырлары жок.
Жообу:
\[ \text{чыныгы тамырлары жок}. \]
Кыскача эреже
\[ ax^4+bx^2+c=0 \]
үчүн:
\[ t=x^2,\qquad t\ge 0 \]
деп алмаштырып, \(at^2+bt+c=0\) теңдемесин чыгарабыз. Андан кийин гана
\[ x=\pm\sqrt{t} \]
аркылуу \(x\)-ти табабыз. Эң негизги нерсе — \(t\) терс болсо, ага тиешелүү \(x\) чыныгы сан болбойт.
10,11 Эмнеге ошондой болгонун да тушундур
10-нөмүр. Биквадраттык теңдемелер
Негизги идея: \(x\) тек жуп даражада тургандыктан \(t=x^2\) деп алмаштырабыз. Анда \(x^4=t^2\), ал эми \(t=x^2\ge 0\) болушу керек — ошондуктан терс \(t\) алынбайт.
а) \(x^4-25x^2+144=0\)
\[ t^2-25t+144=0,\quad t_1=9,\ t_2=16 \]
\[ x=\pm 3,\quad x=\pm 4 \]
б) \(x^4-5x^2-36=0\)
\[ t^2-5t-36=0,\quad t_1=9,\ t_2=-4 \]
\(t=-4\) терс, \(x^2=-4\) чыныгы чечим бербейт. Жообу: \(x=\pm 3\).
в) \(4x^4-5x^2+1=0\)
\[ 4t^2-5t+1=0,\quad D=9,\quad t_1=1,\ t_2=\tfrac14 \]
\[ x=\pm 1,\quad x=\pm \tfrac12 \]
г) \(9x^4-9x^2+2=0\)
\[ 9t^2-9t+2=0,\quad D=9,\quad t_1=\tfrac23,\ t_2=\tfrac13 \]
\[ x=\pm\sqrt{\tfrac23}=\pm\frac{\sqrt6}{3},\quad x=\pm\sqrt{\tfrac13}=\pm\frac{\sqrt3}{3} \]
д) \(x^4-4x^2+4=0\)
\[ t^2-4t+4=0,\quad (t-2)^2=0,\quad t=2 \]
\[ x=\pm\sqrt2 \]
е) \(y^4-6y^2+8=0\)
\[ t^2-6t+8=0,\quad t_1=2,\ t_2=4 \]
\[ y=\pm\sqrt2,\quad y=\pm 2 \]
ж) \(t^4+10t^2+25=0\)
\[ (t^2+5)^2=0 \]
\(t^2=-5\), ал эми \(t^2\ge 0\) — демек чыныгы тамыры жок.
з) \(5y^4-5y^2+2=0\)
\[ 5t^2-5t+2=0,\quad D=25-40=-15<0 \]
Чыныгы тамыры жок.
11-нөмүр. Жаңы өзгөрмөнү киргизүү
Бул жерде теңдемеде кайталанган блок бар. Аны \(u\) деп белгилесек, теңдеме квадраттык болуп калат. Андан кийин \(u\)-ну таап, кайра \(x\)-ке кайтабыз.
а) \((2x^2+3)^2-12(2x^2+3)+11=0\)
\(u=2x^2+3\):
\[ u^2-12u+11=0,\quad u_1=1,\ u_2=11 \]
\(u=1\) болсо \(2x^2+3=1\), башкача айтканда \(2x^2=-2\) — чыныгы чечим жок. \(u=11\) болсо \(2x^2+3=11\), \(x^2=4\).
\[ x=\pm 2 \]
б) \((t^2-2t)^2-3=(t^2-2t)\)
\(u=t^2-2t\):
\[ u^2-u-3=0,\quad D=13,\quad u=\frac{1\pm\sqrt{13}}{2} \]
Кайра \(t^2-2t=u\), башкача айтканда \(t^2-2t-u=0\). Бул жерде \(D=4+4u\). \(u=\frac{1-\sqrt{13}}{2}\) терс жана \(|u|>1\), ошондуктан \(4+4u<0\) — чыныгы \(t\) жок.
Калат \(u=\frac{1+\sqrt{13}}{2}\):
\[ t=1\pm\sqrt{\frac{3+\sqrt{13}}{2}} \]
в) \((x^2+x)(x^2+x+2)=40\)
\(u=x^2+x\):
\[ u(u+2)=40 \Rightarrow u^2+2u-40=0 \Rightarrow u=-1\pm\sqrt{41} \]
\(u=-1-\sqrt{41}<0\) жана модулу чоң, андан \(x^2+x=u\) теңдемесинин дискриминанты \(1+4u<0\) — чыныгы \(x\) жок.
\(u=-1+\sqrt{41}\) үчүн:
\[ x^2+x+(1-\sqrt{41})=0 \]
\[ x=\frac{-1\pm\sqrt{4\sqrt{41}-3}}{2} \]
г) \((2x^2+x-1)(2x^2+x-4)+2=0\)
\(u=2x^2+x\):
\[ (u-1)(u-4)+2=0 \Rightarrow u^2-5u+6=0 \Rightarrow u_1=2,\ u_2=3 \]
\(u=2\): \(2x^2+x-2=0\), \(D=17\), \(\;x=\dfrac{-1\pm\sqrt{17}}{4}\).
\(u=3\): \(2x^2+x-3=0\), \(D=25\), \(\;x=\dfrac{-1\pm5}{4}\), башкача айтканда \(x=1\) же \(x=-\dfrac32\).
д) \((x^2-1)(x^2+1)-4(x^2-11)=0\)
Алгач кашааларды ачабыз:
\[ x^4-1-4x^2+44=0 \Rightarrow x^4-4x^2+43=0 \]
\(t=x^2\):
\[ t^2-4t+43=0,\quad D=16-172=-156<0 \]
Чыныгы тамыры жок.
е) \((x^2+3x+1)(x^2+3x+7)+5=0\)
\(u=x^2+3x\):
\[ (u+1)(u+7)+5=0 \Rightarrow u^2+8u+12=0 \Rightarrow u_1=-2,\ u_2=-6 \]
\(u=-2\): \(x^2+3x+2=0\), \((x+1)(x+2)=0\), \(\;x=-1,\ x=-2\).
\(u=-6\): \(x^2+3x+6=0\), \(D=9-24<0\) — чечим жок.
\[ x=-1,\quad x=-2 \]
Эмнеге мындай болот: 11-нөмүрдө теңдемеде \(x\)-тин бир эле блогу кайталанат, ошондуктан \(u\) киргизгенде ал квадраттык теңдемеге айланат. Ал эми \(u\)-дан \(x\)-ке кайтканда дайым дискриминантты текшерүү керек: терс чыкса, ошол бутак чыныгы чечим бербейт.
Ущуга окшотуп толук чеч
Ушул үлгүдө толук чечим:
№10
а) \(x^4-25x^2+144=0\)
\[ x^2=t,\qquad t\ge 0 \]
\[ t^2-25t+144=0 \]
\[ D=(-25)^2-4\cdot1\cdot144=625-576=49 \]
\[ t_{1,2}=\frac{25\pm7}{2} \]
\[ t_1=9,\qquad t_2=16 \]
\[ x^2=9 \Rightarrow x=\pm3,\qquad x^2=16 \Rightarrow x=\pm4 \]
Жообу: \(x=\pm3;\ \pm4\).
б) \(x^4-5x^2-36=0\)
\[ x^2=t,\qquad t\ge0 \]
\[ t^2-5t-36=0 \]
\[ D=25+144=169 \]
\[ t_{1,2}=\frac{5\pm13}{2} \]
\[ t_1=9,\qquad t_2=-4 \]
\(t=-4<0\), андыктан \(x^2=-4\) чыныгы чечим бербейт.
\[ x^2=9 \Rightarrow x=\pm3 \]
Жообу: \(x=\pm3\).
в) \(4x^4-5x^2+1=0\)
\[ x^2=t,\qquad t\ge0 \]
\[ 4t^2-5t+1=0 \]
\[ D=25-16=9 \]
\[ t_{1,2}=\frac{5\pm3}{8} \]
\[ t_1=1,\qquad t_2=\frac14 \]
\[ x^2=1 \Rightarrow x=\pm1 \]
\[ x^2=\frac14 \Rightarrow x=\pm\frac12 \]
Жообу: \(x=\pm1;\ \pm\dfrac12\).
г) \(9x^4-9x^2+2=0\)
\[ x^2=t,\qquad t\ge0 \]
\[ 9t^2-9t+2=0 \]
\[ D=81-72=9 \]
\[ t_{1,2}=\frac{9\pm3}{18} \]
\[ t_1=\frac23,\qquad t_2=\frac13 \]
\[ x^2=\frac23 \Rightarrow x=\pm\sqrt{\frac23}=\pm\frac{\sqrt6}{3} \]
\[ x^2=\frac13 \Rightarrow x=\pm\sqrt{\frac13}=\pm\frac{\sqrt3}{3} \]
Жообу: \(x=\pm\dfrac{\sqrt6}{3};\ \pm\dfrac{\sqrt3}{3}\).
д) \(x^4-4x^2+4=0\)
\[ x^2=t,\qquad t\ge0 \]
\[ t^2-4t+4=0 \]
\[ (t-2)^2=0 \]
\[ t=2 \]
\[ x^2=2 \Rightarrow x=\pm\sqrt2 \]
Жообу: \(x=\pm\sqrt2\).
е) \(y^4-6y^2+8=0\)
\[ y^2=u,\qquad u\ge0 \]
\[ u^2-6u+8=0 \]
\[ D=36-32=4 \]
\[ u_{1,2}=\frac{6\pm2}{2} \]
\[ u_1=4,\qquad u_2=2 \]
\[ y^2=4 \Rightarrow y=\pm2 \]
\[ y^2=2 \Rightarrow y=\pm\sqrt2 \]
Жообу: \(y=\pm2;\ \pm\sqrt2\).
ж) \(t^4+10t^2+25=0\)
\[ t^2=u,\qquad u\ge0 \]
\[ u^2+10u+25=0 \]
\[ (u+5)^2=0 \]
\[ u=-5 \]
Бирок \(u=t^2\ge0\). Демек \(t^2=-5\) болушу мүмкүн эмес.
Жообу: чыныгы тамыры жок.
з) \(5y^4-5y^2+2=0\)
\[ y^2=u,\qquad u\ge0 \]
\[ 5u^2-5u+2=0 \]
\[ D=25-40=-15<0 \]
Дискриминант терс, андыктан чыныгы тамыры жок.
Жообу: чыныгы тамыры жок.
№11
а) \((2x^2+3)^2-12(2x^2+3)+11=0\)
\[ 2x^2+3=u \]
\[ u^2-12u+11=0 \]
\[ D=144-44=100 \]
\[ u_{1,2}=\frac{12\pm10}{2} \]
\[ u_1=11,\qquad u_2=1 \]
Кайра кайтабыз:
- \(2x^2+3=11\)
\[ 2x^2=8 \]
\[ x^2=4 \]
\[ x=\pm2 \]
- \(2x^2+3=1\)
\[ 2x^2=-2 \]
\[ x^2=-1 \]
Чыныгы чечим жок.
Жообу: \(x=\pm2\).
б) \((t^2-2t)^2-3=(t^2-2t)\)
\[ t^2-2t=u \]
\[ u^2-3=u \]
\[ u^2-u-3=0 \]
\[ D=1+12=13 \]
\[ u_{1,2}=\frac{1\pm\sqrt{13}}{2} \]
Кайра кайтабыз:
\[ t^2-2t-u=0 \]
\[ D_t=4+4u=4(1+u) \]
\(u=\dfrac{1-\sqrt{13}}{2}\) үчүн:
\[ 1+u=\frac{3-\sqrt{13}}{2}<0 \]
Демек бул учурда чыныгы \(t\) жок.
\(u=\dfrac{1+\sqrt{13}}{2}\) үчүн:
\[ 1+u=\frac{3+\sqrt{13}}{2}>0 \]
\[ t=1\pm\sqrt{\frac{3+\sqrt{13}}{2}} \]
Жообу:
\[ t_{1,2}=1\pm\sqrt{\frac{3+\sqrt{13}}{2}}. \]
в) \((x^2+x)(x^2+x+2)=40\)
\[ x^2+x=u \]
\[ u(u+2)=40 \]
\[ u^2+2u-40=0 \]
\[ D=4+160=164 \]
\[ u_{1,2}=\frac{-2\pm2\sqrt{41}}{2} \]
\[ u=-1\pm\sqrt{41} \]
Кайра кайтабыз:
\[ x^2+x-u=0 \]
\(u=-1-\sqrt{41}\) үчүн:
\[ 1+4u=1+4(-1-\sqrt{41})=-3-4\sqrt{41}<0 \]
Чыныгы \(x\) жок.
\(u=-1+\sqrt{41}\) үчүн:
\[ x^2+x+1-\sqrt{41}=0 \]
\[ D_x=1-4(1-\sqrt{41})=4\sqrt{41}-3 \]
\[ x=\frac{-1\pm\sqrt{4\sqrt{41}-3}}{2} \]
Жообу:
\[ x_{1,2}=\frac{-1\pm\sqrt{4\sqrt{41}-3}}{2}. \]
г) \((2x^2+x-1)(2x^2+x-4)+2=0\)
\[ 2x^2+x=u \]
\[ (u-1)(u-4)+2=0 \]
\[ u^2-5u+4+2=0 \]
\[ u^2-5u+6=0 \]
\[ u_1=2,\qquad u_2=3 \]
Кайра кайтабыз:
- \(2x^2+x=2\)
\[ 2x^2+x-2=0 \]
\[ D=1+16=17 \]
\[ x=\frac{-1\pm\sqrt{17}}{4} \]
- \(2x^2+x=3\)
\[ 2x^2+x-3=0 \]
\[ D=1+24=25 \]
\[ x=\frac{-1\pm5}{4} \]
\[ x=1,\qquad x=-\frac32 \]
Жообу:
\[ x=\frac{-1\pm\sqrt{17}}{4};\qquad x=1;\qquad x=-\frac32. \]
д) \((x^2-1)(x^2+1)-4(x^2-11)=0\)
Кашааларды ачабыз:
\[ x^4-1-4x^2+44=0 \]
\[ x^4-4x^2+43=0 \]
\[ x^2=t,\qquad t\ge0 \]
\[ t^2-4t+43=0 \]
\[ D=16-172=-156<0 \]
Жообу: чыныгы тамыры жок.
е) \((x^2+3x+1)(x^2+3x+7)+5=0\)
\[ x^2+3x=u \]
\[ (u+1)(u+7)+5=0 \]
\[ u^2+8u+7+5=0 \]
\[ u^2+8u+12=0 \]
\[ D=64-48=16 \]
\[ u_{1,2}=\frac{-8\pm4}{2} \]
\[ u_1=-2,\qquad u_2=-6 \]
Кайра кайтабыз:
- \(x^2+3x=-2\)
\[ x^2+3x+2=0 \]
\[ x=-1,\qquad x=-2 \]
- \(x^2+3x=-6\)
\[ x^2+3x+6=0 \]
\[ D=9-24=-15<0 \]
Чыныгы чечим жок.
Жообу: \(x=-1;\ -2\).
10 номерде 4 жооп болуш кк го
Ооба, 10-нөмүрдүн а) пунктунда 4 жооп болушу керек — сүрөттөгү чечимиң туура:
\[ x^2=9 \Rightarrow x=\pm3,\qquad x^2=16 \Rightarrow x=\pm4 \]
Демек:
\[ x_1=3,\quad x_2=-3,\quad x_3=4,\quad x_4=-4 \]
Себеби ар бир оң \(t\) үчүн \(x^2=t\) теңдемесинин эки чечими бар: \(x=\sqrt t\) жана \(x=-\sqrt t\).
Бирок 10-нөмүрдүн башка пункттарында дайым 4 жооп боло бербейт:
| Пункт | \(t\) | Жооптордун саны |
|---|---|---|
| а) | \(9,\ 16\) | 4 |
| б) | \(9,\ -4\) | 2 (терс \(t\) алынбайт) |
| в) | \(1,\ \frac14\) | 4 |
| г) | \(\frac23,\ \frac13\) | 4 |
| д) | \(2\) | 2 |
| е) | \(4,\ 2\) | 4 |
| ж) | \(-5\) | 0 |
| з) | дискриминант терс | 0 |
Кыскача: эки \(t\) тең оң болсо — 4 жооп; бирөө терс болсо — 2 жооп; \(t=0\) болсо — 1 жооп; чыныгы \(t\) жок болсо — жооп жок.
Б пункт ?
10-нөмүрдүн б) пункту: \(x^4-5x^2-36=0\)
\[ x^2=t,\qquad t\ge0 \]
\[ t^2-5t-36=0 \]
\[ D=(-5)^2-4\cdot1\cdot(-36)=25+144=169 \]
\[ \sqrt{D}=13 \]
\[ t_{1,2}=\frac{5\pm13}{2} \]
\[ t_1=\frac{5-13}{2}=\frac{-8}{2}=-4 \]
\[ t_2=\frac{5+13}{2}=\frac{18}{2}=9 \]
\(t=-4\) алынбайт, анткени \(x^2=-4\) теңдемесинин чыныгы чечими жок.
Калат:
\[ x^2=9 \]
\[ x=\pm3 \]
Жообу:
\[ x_1=3,\qquad x_2=-3 \]
Бул жерде 2 жооп болот, анткени \(t\)-нин бир мааниси терс чыкты.
Ушундай жмеспи ?
Ооба, ушул жолу туура жазылган: \(D=169\), \(t_1=-4\), \(t_2=9\).
Бирок чечим бүтө элек. Андан ары:
\(t=-4\) алынбайт, анткени \(x^2=-4\) чыныгы чечим бербейт.
\[ x^2=9 \Rightarrow x=\pm3 \]
Акыркы жообу: \(x_1=3,\ x_2=-3\).
Ушуну дарылоого кошуп кой — ошондо пункт толук болот.
Тушунбой жатам
Сүрөттөгү жазылышың туура, сен b) пунктун дээрлик бүтүрдүң. Түшүнүксүз жер — акыркы кадам: \(t\)-ден кайра \(x\)-ке кайтуу.
Сен таптың:
\[ t_1=-4,\qquad t_2=9 \]
Эми \(t=x^2\) болгондуктан:
1) \(x^2=-4\)
Кандай гана чыныгы санды квадратка көтөрсөк да, терс сан чыкпайт. Мисалы, \(2^2=4\), \((-2)^2=4\). Демек \(x^2=-4\) боло албайт. Бул жерден \(x\) жок.
2) \(x^2=9\)
Кайсы сандын квадраты 9 болот?
\[ 3^2=9,\qquad (-3)^2=9 \]
Ошондуктан эки жооп бар:
\[ x=3,\qquad x=-3 \]
Акыркы жообу:
\[ \boxed{x_1=3,\quad x_2=-3} \]
Текшерүү:
\[ 3^4-5\cdot3^2-36=81-45-36=0 \]
Демек жооп туура. Кыскача айтканда: \(t=-4\) алынбайт, ал эми \(t=9\) болсо \(x=\pm3\) болот.
11 толук иште
№11. Жаңы өзгөрмөнү киргизүү ыкмасы
Бул ыкманын маңызы: теңдемеде кайталанган блокту бир тамга менен белгилеп, теңдемени квадраттык түргө келтиребиз. Анан ал тамганы таап, кайра баштапкы өзгөрмөгө кайтабыз.
а) \((2x^2+3)^2-12(2x^2+3)+11=0\)
Кайталанган блок: \(2x^2+3\). Аны \(u\) деп белгилейбиз:
\[ u=2x^2+3 \]
Анда теңдеме:
\[ u^2-12u+11=0 \]
Дискриминант:
\[ D=(-12)^2-4\cdot1\cdot11=144-44=100 \]
\[ u_{1,2}=\frac{12\pm10}{2} \]
\[ u_1=11,\qquad u_2=1 \]
Эми кайра \(u=2x^2+3\) деп коёбуз:
1) \(2x^2+3=11\)
\[ 2x^2=8 \]
\[ x^2=4 \]
\[ x=\pm2 \]
2) \(2x^2+3=1\)
\[ 2x^2=-2 \]
\[ x^2=-1 \]
Чыныгы сандын квадраты терс болбойт, демек бул жерден \(x\) жок.
Жообу: \(x=\pm2\).
б) \((t^2-2t)^2-3=(t^2-2t)\)
Кайталанган блок: \(t^2-2t\). Аны \(u\) деп белгилейбиз:
\[ u=t^2-2t \]
Анда теңдеме:
\[ u^2-3=u \]
\[ u^2-u-3=0 \]
Дискриминант:
\[ D=(-1)^2-4\cdot1\cdot(-3)=1+12=13 \]
\[ u_{1,2}=\frac{1\pm\sqrt{13}}{2} \]
Эми кайра \(t^2-2t=u\), башкача айтканда:
\[ t^2-2t-u=0 \]
Бул \(t\) боюнча квадраттык теңдеме. Анын дискриминанты:
\[ D_t=(-2)^2-4\cdot1\cdot(-u)=4+4u=4(1+u) \]
\(t\) чыныгы сан болушу үчүн \(D_t\ge0\), демек \(1+u\ge0\) болушу керек.
1) \(u=\dfrac{1-\sqrt{13}}{2}\)
\[ 1+u=1+\frac{1-\sqrt{13}}{2}=\frac{3-\sqrt{13}}{2} \]
\(\sqrt{13}\approx3{,}61\), демек \(3-\sqrt{13}<0\). Ошондуктан \(D_t<0\) — бул учурда чыныгы \(t\) жок.
2) \(u=\dfrac{1+\sqrt{13}}{2}\)
\[ 1+u=1+\frac{1+\sqrt{13}}{2}=\frac{3+\sqrt{13}}{2}>0 \]
Демек \(t\) бар:
\[ t=\frac{2\pm\sqrt{4(1+u)}}{2}=1\pm\sqrt{1+u} \]
\[ t=1\pm\sqrt{\frac{3+\sqrt{13}}{2}} \]
Жообу:
\[ t_{1,2}=1\pm\sqrt{\frac{3+\sqrt{13}}{2}} \]
в) \((x^2+x)(x^2+x+2)=40\)
Кайталанган блок: \(x^2+x\). Аны \(u\) деп белгилейбиз:
\[ u=x^2+x \]
Анда:
\[ u(u+2)=40 \]
\[ u^2+2u-40=0 \]
Дискриминант:
\[ D=2^2-4\cdot1\cdot(-40)=4+160=164=4\cdot41 \]
\[ u_{1,2}=\frac{-2\pm2\sqrt{41}}{2} \]
\[ u=-1\pm\sqrt{41} \]
Кайра \(x^2+x=u\), башкача айтканда:
\[ x^2+x-u=0 \]
Дискриминанты:
\[ D_x=1^2-4\cdot1\cdot(-u)=1+4u \]
1) \(u=-1-\sqrt{41}\)
\[ 1+4u=1+4(-1-\sqrt{41})=-3-4\sqrt{41}<0 \]
Чыныгы \(x\) жок.
2) \(u=-1+\sqrt{41}\)
\[ x^2+x+1-\sqrt{41}=0 \]
\[ D_x=1-4(1-\sqrt{41})=4\sqrt{41}-3>0 \]
\[ x=\frac{-1\pm\sqrt{4\sqrt{41}-3}}{2} \]
Жообу:
\[ x_{1,2}=\frac{-1\pm\sqrt{4\sqrt{41}-3}}{2} \]
г) \((2x^2+x-1)(2x^2+x-4)+2=0\)
Кайталанган блок: \(2x^2+x\). Аны \(u\) деп белгилейбиз:
\[ u=2x^2+x \]
Анда:
\[ (u-1)(u-4)+2=0 \]
Кашааларды ачабыз:
\[ u^2-4u-u+4+2=0 \]
\[ u^2-5u+6=0 \]
Виет боюнча же дискриминант менен:
\[ u_1=2,\qquad u_2=3 \]
Кайра \(2x^2+x=u\):
1) \(2x^2+x=2\)
\[ 2x^2+x-2=0 \]
\[ D=1^2-4\cdot2\cdot(-2)=1+16=17 \]
\[ x=\frac{-1\pm\sqrt{17}}{4} \]
2) \(2x^2+x=3\)
\[ 2x^2+x-3=0 \]
\[ D=1^2-4\cdot2\cdot(-3)=1+24=25 \]
\[ x=\frac{-1\pm5}{4} \]
\[ x_1=\frac{-1+5}{4}=1 \]
\[ x_2=\frac{-1-5}{4}=-\frac32 \]
Жообу:
\[ x=\frac{-1\pm\sqrt{17}}{4};\qquad x=1;\qquad x=-\frac32 \]
д) \((x^2-1)(x^2+1)-4(x^2-11)=0\)
Бул жерде кайталанган блокту бөлүп алганга чейин кашааларды ачабыз. \((x^2-1)(x^2+1)=x^4-1\):
\[ x^4-1-4x^2+44=0 \]
\[ x^4-4x^2+43=0 \]
Бул биквадраттык теңдеме. \(t=x^2,\ t\ge0\):
\[ t^2-4t+43=0 \]
\[ D=(-4)^2-4\cdot1\cdot43=16-172=-156<0 \]
Дискриминант терс, демек чыныгы \(t\) жок. Демек чыныгы \(x\) да жок.
Жообу: чыныгы тамыры жок.
е) \((x^2+3x+1)(x^2+3x+7)+5=0\)
Кайталанган блок: \(x^2+3x\). Аны \(u\) деп белгилейбиз:
\[ u=x^2+3x \]
Анда:
\[ (u+1)(u+7)+5=0 \]
\[ u^2+7u+u+7+5=0 \]
\[ u^2+8u+12=0 \]
Дискриминант:
\[ D=8^2-4\cdot1\cdot12=64-48=16 \]
\[ u_{1,2}=\frac{-8\pm4}{2} \]
\[ u_1=-2,\qquad u_2=-6 \]
Кайра \(x^2+3x=u\):
1) \(x^2+3x=-2\)
\[ x^2+3x+2=0 \]
Виет боюнча:
\[ x_1=-1,\qquad x_2=-2 \]
2) \(x^2+3x=-6\)
\[ x^2+3x+6=0 \]
\[ D=3^2-4\cdot1\cdot6=9-24=-15<0 \]
Чыныгы чечим жок.
Жообу:
\[ x=-1,\qquad x=-2 \]
Кыскача жалпылоо
| Пункт | Жаңы өзгөрмө | Жообу |
|---|---|---|
| а) | \(u=2x^2+3\) | \(x=\pm2\) |
| б) | \(u=t^2-2t\) | \(t=1\pm\sqrt{\dfrac{3+\sqrt{13}}{2}}\) |
| в) | \(u=x^2+x\) | \(x=\dfrac{-1\pm\sqrt{4\sqrt{41}-3}}{2}\) |
| г) | \(u=2x^2+x\) | \(x=\dfrac{-1\pm\sqrt{17}}{4};\ 1;\ -\dfrac32\) |
| д) | \(t=x^2\) | чыныгы тамыры жок |
| е) | \(u=x^2+3x\) | \(x=-1;\ -2\) |
Эң негизги эреже: жаңы өзгөрмөнү тапкандан кийин сөзсүз кайра баштапкы өзгөрмөгө кайтып, алынган квадраттык теңдеменин дискриминантын текшерүү керек. Терс дискриминант чыкса, ошол бутак чыныгы жооп бербейт.
Жакшылап тушундуруп берчи с нуля
Түшүнүктү эң башынан баштайлы. Сен 10–11-нөмүрлөрдү чечип жатасың, демек кеп жаңы өзгөрмө киргизүү жана биквадраттык теңдеме жөнүндө.
1. Негизги идея
Теңдемеде бир эле туюнтма эки жолу кайталанса, аны бир тамга менен белгилесек болот. Мисалы:
\[ (2x^2+3)^2-12(2x^2+3)+11=0 \]
Бул жерде \(2x^2+3\) эки жолу кездешет. Аны \(u\) деп белгилейбиз:
\[ u=2x^2+3 \]
Ошондо теңдеме мындай болот:
\[ u^2-12u+11=0 \]
Бул — жөнөкөй квадраттык теңдеме. Аны чечсек, \(u\) табылат. Анан кайра \(u\)-нун ордуна \(2x^2+3\)-тү коюп, \(x\)-ти табабыз.
2. Квадраттык теңдемени эске түшүрүү
\[ au^2+bu+c=0 \]
Дискриминант:
\[ D=b^2-4ac \]
Эгер \(D>0\) болсо, эки тамыр бар:
\[ u_{1,2}=\frac{-b\pm\sqrt D}{2a} \]
Эгер \(D=0\) болсо, бир тамыр:
\[ u=-\frac{b}{2a} \]
Эгер \(D<0\) болсо, чыныгы тамыр жок.
3. №11 а) пунктун толук түшүндүрүү
\[ (2x^2+3)^2-12(2x^2+3)+11=0 \]
Кайталанган туюнтма: \(2x^2+3\). Белгилейбиз:
\[ u=2x^2+3 \]
Анда:
\[ u^2-12u+11=0 \]
Дискриминант:
\[ D=(-12)^2-4\cdot1\cdot11=144-44=100 \]
\[ u_{1,2}=\frac{12\pm10}{2} \]
\[ u_1=11,\qquad u_2=1 \]
Эми ар бир \(u\) үчүн кайра \(u=2x^2+3\) деп коёбуз.
Биринчи учур:
\[ 2x^2+3=11 \]
\[ 2x^2=8 \]
\[ x^2=4 \]
\[ x=\pm2 \]
Экинчи учур:
\[ 2x^2+3=1 \]
\[ 2x^2=-2 \]
\[ x^2=-1 \]
Чыныгы сандын квадраты терс болбойт. Демек бул учурдан чыныгы \(x\) чыкпайт.
Жообу:
\[ x=\pm2 \]
4. №11 е) пункту — тамырды алып салууну көрсөтөт
\[ (x^2+3x+1)(x^2+3x+7)+5=0 \]
Кайталанган блок: \(x^2+3x\). Белгилейбиз:
\[ u=x^2+3x \]
Анда:
\[ (u+1)(u+7)+5=0 \]
Кашааны ачабыз:
\[ u^2+7u+u+7+5=0 \]
\[ u^2+8u+12=0 \]
Дискриминант:
\[ D=8^2-4\cdot1\cdot12=64-48=16 \]
\[ u_{1,2}=\frac{-8\pm4}{2} \]
\[ u_1=-2,\qquad u_2=-6 \]
Кайра \(x^2+3x=u\) деп коёбуз.
1) \(x^2+3x=-2\)
\[ x^2+3x+2=0 \]
\[ x_1=-1,\qquad x_2=-2 \]
2) \(x^2+3x=-6\)
\[ x^2+3x+6=0 \]
\[ D=9-24=-15<0 \]
Бул жерден чыныгы \(x\) жок. Демек бул бутакты алып салабыз.
Жообу:
\[ x=-1,\qquad x=-2 \]
5. Жалпы алгоритм
- Теңдемеден кайталанган туюнтманы тап.
- Аны \(u\) деп белгиле.
- Теңдеме \(u\) боюнча квадраттык болот — аны чеч.
- Ар бир \(u\) үчүн кайра баштапкы туюнтмага кой.
- Алынган теңдемени \(x\) боюнча чеч.
- Чыныгы тамыры жок бутактарды алып сал.
- Бардык чыныгы \(x\)-терди жаз.
6. Биквадраттык теңдеме — бул ошол эле ыкма
\[ ax^4+bx^2+c=0 \]
Мында \(x^2\) кайталанат. Ошондуктан:
\[ t=x^2,\qquad t\ge0 \]
деп белгилейбиз. Анда:
\[ at^2+bt+c=0 \]
Мисал:
\[ x^4-5x^2+4=0 \]
\[ t^2-5t+4=0 \]
\[ t_1=1,\qquad t_2=4 \]
Кайра:
\[ x^2=1 \Rightarrow x=\pm1 \]
\[ x^2=4 \Rightarrow x=\pm2 \]
Жообу:
\[ x=\pm1,\ \pm2 \]
7. Эң көп кетирилүүчү каталар
- \(u\)-ну тапкандан кийин кайра \(x\)-ке кайтууну унутуу.
- \(x^2=-1\) же \(x^2=-4\) сыяктуу терс сандардан чыныгы тамыр издеп жаңылуу.
- \(x^2=4\) болгондо \(x=2\) деп гана жазып, \(-2\)-ни унутуу.
- Квадраттык теңдеменин дискриминантын туура эсептебей коюу.
Кыскача: кайталанган блокту \(u\) деп ал → квадраттык теңдемени чеч → \(u\)-нун ордуна кайра кой → \(x\)-ти тап → терс же дискриминанты терс бутактарды алып сал.
Туурабы
Ооба, башталышы туура: алмаштыруу \(u=2x^2+3\), анан \(u^2-12u+11=0\) жана жалпы формулалар — баары туура жазылган. Болгону эсептөөнү бүтүрө элексиң.
Уландысы:
\[ D=(-12)^2-4\cdot1\cdot11=144-44=100 \]
\[ u_{1,2}=\frac{12\pm10}{2} \]
\[ u_1=11,\qquad u_2=1 \]
Кайра \(u=2x^2+3\):
\[ 2x^2+3=11 \Rightarrow x^2=4 \Rightarrow x=\pm2 \]
\[ 2x^2+3=1 \Rightarrow x^2=-1 \Rightarrow \text{чыныгы тамыры жок} \]
Жообу: \(x=\pm2\).
Эскертүү: сүрөттөгү \(u=-\dfrac{b}{2a}\) формуласы \(D=0\) болгон учур үчүн гана; бул жерде \(D=100\), ошондуктан \(u_{1,2}\) формуласы менен эсептейсиң.
Туурабы ? +анан астында минус эмне ?
Ооба, сүрөттөгү чечимиң толугу менен туура! Эч кандай ката жок. Жообу да туура табылган: \(x = \pm2\).
Эми "астындагы минус эмне?" деген сурооңо жооп берейин. Сен жазган бул формула:
\[ u = -\frac{b}{2a} \]
Бул — дискриминант нөлгө (\(D=0\)) барабар болгон учурдагы тамырды табуу формуласы.
Эмнеге мындай болот? Негизги формуланы эсте: \[ u_{1,2} = \frac{-b \pm \sqrt{D}}{2a} \]
Эгер \(D=0\) болсо, анда \(\sqrt{D} = 0\) болот. Ошондо формула мындай болуп калат: \[ u = \frac{-b \pm 0}{2a} = -\frac{b}{2a} \]
Бул жердеги минус — негизги формуладагы \(-b\) дан келип чыккан.
Сенин мисалында: Сенде \(D = 100\) чыкты, башкача айтканда \(D > 0\). Ошондуктан сен бул формуланы колдонбой эле, негизги \(u_{1,2} = \frac{-b \pm \sqrt{D}}{2a}\) формуласын туура колдонуп, \(u_1 = 11\) жана \(u_2 = 1\) деп туура тапкансың.
Демек, сен жазган \(u = -\frac{b}{2a}\) формуласы — жөн гана \(D=0\) болгон учур үчүн эскертүү (эреже катары жазып койгонуң жакшы). Сенин эсептөөлөрүңө ал таасир этпейт жана баары туура! Молодец!
Дискриминант деген эмне
Дискриминант (\(D\)) — бул квадраттык теңдеменин (\(ax^2 + bx + c = 0\)) канча тамыры (жообу) бар экенин алдын ала билүүгө жардам берген атайын сан.
Ал төмөнкү формула менен эсептелет: \[ D = b^2 - 4ac \]
Сенин сүрөтүңдөгү мисалга карайлы: \(u^2 - 12u + 11 = 0\). Бул жерде:
- \(a = 1\) (анткени \(u^2\) нын алдында 1 турат)
- \(b = -12\)
- \(c = 11\)
Анан сен аны туура эле эсептегенсиң: \[ D = (-12)^2 - 4 \cdot 1 \cdot 11 = 144 - 44 = 100 \]
Дискриминант эмне үчүн керек жана ал эмнени билдирет?
Дискриминанттын маанисине жараша теңдеменин канча жообу болорун билебиз:
- Эгер \(D > 0\) болсо (сенде 100 > 0 болуп жатат): Теңдеменин 2 тамыры бар. Сен дагы \(u_1 = 11\) жана \(u_2 = 1\) деп эки жооп таптың.
- Эгер \(D = 0\) болсо: Теңдеменин 1 гана тамыры бар. Мына ушунда сенин мурун сураган \(-b / 2a\) формулаң иштейт. (Анткени \(\sqrt{0} = 0\), кошсо да, кемитсе да бир эле сан чыгат).
- Эгер \(D < 0\) болсо (терс сан): Теңдеменин чыныгы тамыры жок. Анткени терс сандан квадраттык тамыр чыгарсак болбойт.
Кыскача айтканда: Дискриминант — бул теңдеменин "паспорту" сыяктуу. Ал бизге теңдемени чече электе эле, анын жообу канча болорун (2, 1 же такыр жокпу) алдын ала айтып берет. Ошондуктан аны "дискриминант" (лат. discriminant — айырмалоочу, бөлүп көрсөтүүчү) деп аташат.