Новая Школа - онлайн-школа подготовки к ЕГЭ
Задача · 9 класс Задача №3835814
А
Аноним
13 часов назад · публичный вопрос
А
Аноним

Биквадраттык тендемелер кантип чечлет ? Оной тушундур

Ответ нейросети
13 часов назад

Биквадраттык теңдеме: \(ax^4+bx^2+c=0\).

  1. \(t=x^2\), мында \(t\ge0\).
  2. \(at^2+bt+c=0\) квадраттык теңдемесин чыгар.
  3. \(t<0\) тамырларды алба; ар бир \(t\ge0\) үчүн \(x=\pm\sqrt{t}\).

Мисал: \(x^4-5x^2+4=0\). \(t=x^2\): \(t^2-5t+4=0\), \(t_1=1\), \(t_2=4\). Жообу: \(x=\pm1,\ \pm2\).

Обсуждение

24 сообщения
А
Аноним

Толук тушундур

Нейросеть13 часов назад

Биквадраттык теңдеме деген эмне?

Биквадраттык теңдеме деп төмөнкү түрдөгү теңдемени айтабыз:

\[ ax^4+bx^2+c=0,\qquad a\ne 0. \]

Мында \(x^3\) жана \(x\) мүчөлөрү болбойт. Теңдеме \(x^2\) гана камтыйт, ошондуктан аны квадраттык теңдемеге айландырып чечебиз.

Негизги идея

\[ t=x^2 \]

деп белгилейбиз. Анда

\[ x^4=(x^2)^2=t^2 \]

болот. Ошондо теңдеме төмөнкүгө айланат:

\[ at^2+bt+c=0. \]

Бул — кадимки квадраттык теңдеме.

Маанилүү шарт: \(x\) чыныгы сан болгондо \(t=x^2\ge 0\). Демек \(t\) терс чыкса, ага \(x^2=t\) деп чыныгы \(x\) табууга болбойт. Ошондой тамырларды алып салабыз.

Чечүү кадамдары

  1. \(t=x^2\) деп алмаштыр.
  2. \(at^2+bt+c=0\) квадраттык теңдемесин чыгар.
  3. Алынган \(t\) маанилеринен терс болгондорун алба.
  4. Ар бир \(t\ge 0\) үчүн \(x^2=t\) теңдемесин чеч: \[ x=\pm\sqrt{t}. \]
  5. Бардык табылган \(x\) маанилерин жоопко жаз.

\(t\) канча тамыр берет?

\(t\) \(x^2=t\) теңдемесинин чыныгы чечимдери
\(t>0\) эки чечим: \(x=\sqrt{t}\), \(x=-\sqrt{t}\)
\(t=0\) бир чечим: \(x=0\)
\(t<0\) чыныгы чечими жок

1-мисал

\[ x^4-5x^2+4=0. \]

\(t=x^2\) деп белгилейбиз:

\[ t^2-5t+4=0. \]

Дискриминант:

\[ D=(-5)^2-4\cdot 1\cdot 4=25-16=9. \]

Тамырлар:

\[ t_{1,2}=\frac{5\pm 3}{2}. \]

Демек:

\[ t_1=4,\qquad t_2=1. \]

Экөө тең оң, ошондуктан экөөнү тең кабыл алабыз.

\[ x^2=4 \quad\Rightarrow\quad x=\pm 2, \]

\[ x^2=1 \quad\Rightarrow\quad x=\pm 1. \]

Жообу:

\[ x\in\{-2,-1,1,2\}. \]

2-мисал: терс \(t\) кездеги учур

\[ x^4+3x^2-4=0. \]

\(t=x^2\):

\[ t^2+3t-4=0. \]

Дискриминант:

\[ D=3^2-4\cdot 1\cdot(-4)=9+16=25. \]

Тамырлар:

\[ t_{1,2}=\frac{-3\pm 5}{2}. \]

Демек:

\[ t_1=1,\qquad t_2=-4. \]

\(t=-4\) терс, анткени \(x^2=-4\) теңдемесинин чыныгы чечими жок. Ошондуктан аны алып салабыз.

Калат:

\[ x^2=1. \]

Андан:

\[ x=\pm 1. \]

Жообу:

\[ x\in\{-1,1\}. \]

3-мисал: чыныгы тамыры жок учур

\[ x^4+x^2+1=0. \]

\(t=x^2\):

\[ t^2+t+1=0. \]

Дискриминант:

\[ D=1^2-4\cdot 1\cdot 1=1-4=-3<0. \]

Демек бул квадраттык теңдеменин чыныгы тамыры жок. Ошондуктан баштапкы теңдеменин да чыныгы тамырлары жок.

Жообу:

\[ \text{чыныгы тамырлары жок}. \]

Кыскача эреже

\[ ax^4+bx^2+c=0 \]

үчүн:

\[ t=x^2,\qquad t\ge 0 \]

деп алмаштырып, \(at^2+bt+c=0\) теңдемесин чыгарабыз. Андан кийин гана

\[ x=\pm\sqrt{t} \]

аркылуу \(x\)-ти табабыз. Эң негизги нерсе — \(t\) терс болсо, ага тиешелүү \(x\) чыныгы сан болбойт.

А
Аноним

10,11 Эмнеге ошондой болгонун да тушундур

Нейросеть7 часов назад

10-нөмүр. Биквадраттык теңдемелер

Негизги идея: \(x\) тек жуп даражада тургандыктан \(t=x^2\) деп алмаштырабыз. Анда \(x^4=t^2\), ал эми \(t=x^2\ge 0\) болушу керек — ошондуктан терс \(t\) алынбайт.

а) \(x^4-25x^2+144=0\)

\[ t^2-25t+144=0,\quad t_1=9,\ t_2=16 \]

\[ x=\pm 3,\quad x=\pm 4 \]

б) \(x^4-5x^2-36=0\)

\[ t^2-5t-36=0,\quad t_1=9,\ t_2=-4 \]

\(t=-4\) терс, \(x^2=-4\) чыныгы чечим бербейт. Жообу: \(x=\pm 3\).

в) \(4x^4-5x^2+1=0\)

\[ 4t^2-5t+1=0,\quad D=9,\quad t_1=1,\ t_2=\tfrac14 \]

\[ x=\pm 1,\quad x=\pm \tfrac12 \]

г) \(9x^4-9x^2+2=0\)

\[ 9t^2-9t+2=0,\quad D=9,\quad t_1=\tfrac23,\ t_2=\tfrac13 \]

\[ x=\pm\sqrt{\tfrac23}=\pm\frac{\sqrt6}{3},\quad x=\pm\sqrt{\tfrac13}=\pm\frac{\sqrt3}{3} \]

д) \(x^4-4x^2+4=0\)

\[ t^2-4t+4=0,\quad (t-2)^2=0,\quad t=2 \]

\[ x=\pm\sqrt2 \]

е) \(y^4-6y^2+8=0\)

\[ t^2-6t+8=0,\quad t_1=2,\ t_2=4 \]

\[ y=\pm\sqrt2,\quad y=\pm 2 \]

ж) \(t^4+10t^2+25=0\)

\[ (t^2+5)^2=0 \]

\(t^2=-5\), ал эми \(t^2\ge 0\) — демек чыныгы тамыры жок.

з) \(5y^4-5y^2+2=0\)

\[ 5t^2-5t+2=0,\quad D=25-40=-15<0 \]

Чыныгы тамыры жок.


11-нөмүр. Жаңы өзгөрмөнү киргизүү

Бул жерде теңдемеде кайталанган блок бар. Аны \(u\) деп белгилесек, теңдеме квадраттык болуп калат. Андан кийин \(u\)-ну таап, кайра \(x\)-ке кайтабыз.

а) \((2x^2+3)^2-12(2x^2+3)+11=0\)

\(u=2x^2+3\):

\[ u^2-12u+11=0,\quad u_1=1,\ u_2=11 \]

\(u=1\) болсо \(2x^2+3=1\), башкача айтканда \(2x^2=-2\) — чыныгы чечим жок. \(u=11\) болсо \(2x^2+3=11\), \(x^2=4\).

\[ x=\pm 2 \]

б) \((t^2-2t)^2-3=(t^2-2t)\)

\(u=t^2-2t\):

\[ u^2-u-3=0,\quad D=13,\quad u=\frac{1\pm\sqrt{13}}{2} \]

Кайра \(t^2-2t=u\), башкача айтканда \(t^2-2t-u=0\). Бул жерде \(D=4+4u\). \(u=\frac{1-\sqrt{13}}{2}\) терс жана \(|u|>1\), ошондуктан \(4+4u<0\) — чыныгы \(t\) жок.

Калат \(u=\frac{1+\sqrt{13}}{2}\):

\[ t=1\pm\sqrt{\frac{3+\sqrt{13}}{2}} \]

в) \((x^2+x)(x^2+x+2)=40\)

\(u=x^2+x\):

\[ u(u+2)=40 \Rightarrow u^2+2u-40=0 \Rightarrow u=-1\pm\sqrt{41} \]

\(u=-1-\sqrt{41}<0\) жана модулу чоң, андан \(x^2+x=u\) теңдемесинин дискриминанты \(1+4u<0\) — чыныгы \(x\) жок.

\(u=-1+\sqrt{41}\) үчүн:

\[ x^2+x+(1-\sqrt{41})=0 \]

\[ x=\frac{-1\pm\sqrt{4\sqrt{41}-3}}{2} \]

г) \((2x^2+x-1)(2x^2+x-4)+2=0\)

\(u=2x^2+x\):

\[ (u-1)(u-4)+2=0 \Rightarrow u^2-5u+6=0 \Rightarrow u_1=2,\ u_2=3 \]

\(u=2\): \(2x^2+x-2=0\), \(D=17\), \(\;x=\dfrac{-1\pm\sqrt{17}}{4}\).

\(u=3\): \(2x^2+x-3=0\), \(D=25\), \(\;x=\dfrac{-1\pm5}{4}\), башкача айтканда \(x=1\) же \(x=-\dfrac32\).

д) \((x^2-1)(x^2+1)-4(x^2-11)=0\)

Алгач кашааларды ачабыз:

\[ x^4-1-4x^2+44=0 \Rightarrow x^4-4x^2+43=0 \]

\(t=x^2\):

\[ t^2-4t+43=0,\quad D=16-172=-156<0 \]

Чыныгы тамыры жок.

е) \((x^2+3x+1)(x^2+3x+7)+5=0\)

\(u=x^2+3x\):

\[ (u+1)(u+7)+5=0 \Rightarrow u^2+8u+12=0 \Rightarrow u_1=-2,\ u_2=-6 \]

\(u=-2\): \(x^2+3x+2=0\), \((x+1)(x+2)=0\), \(\;x=-1,\ x=-2\).

\(u=-6\): \(x^2+3x+6=0\), \(D=9-24<0\) — чечим жок.

\[ x=-1,\quad x=-2 \]

Эмнеге мындай болот: 11-нөмүрдө теңдемеде \(x\)-тин бир эле блогу кайталанат, ошондуктан \(u\) киргизгенде ал квадраттык теңдемеге айланат. Ал эми \(u\)-дан \(x\)-ке кайтканда дайым дискриминантты текшерүү керек: терс чыкса, ошол бутак чыныгы чечим бербейт.

А
Аноним

Ущуга окшотуп толук чеч

Нейросеть7 часов назад

Ушул үлгүдө толук чечим:

№10

а) \(x^4-25x^2+144=0\)

\[ x^2=t,\qquad t\ge 0 \]

\[ t^2-25t+144=0 \]

\[ D=(-25)^2-4\cdot1\cdot144=625-576=49 \]

\[ t_{1,2}=\frac{25\pm7}{2} \]

\[ t_1=9,\qquad t_2=16 \]

\[ x^2=9 \Rightarrow x=\pm3,\qquad x^2=16 \Rightarrow x=\pm4 \]

Жообу: \(x=\pm3;\ \pm4\).


б) \(x^4-5x^2-36=0\)

\[ x^2=t,\qquad t\ge0 \]

\[ t^2-5t-36=0 \]

\[ D=25+144=169 \]

\[ t_{1,2}=\frac{5\pm13}{2} \]

\[ t_1=9,\qquad t_2=-4 \]

\(t=-4<0\), андыктан \(x^2=-4\) чыныгы чечим бербейт.

\[ x^2=9 \Rightarrow x=\pm3 \]

Жообу: \(x=\pm3\).


в) \(4x^4-5x^2+1=0\)

\[ x^2=t,\qquad t\ge0 \]

\[ 4t^2-5t+1=0 \]

\[ D=25-16=9 \]

\[ t_{1,2}=\frac{5\pm3}{8} \]

\[ t_1=1,\qquad t_2=\frac14 \]

\[ x^2=1 \Rightarrow x=\pm1 \]

\[ x^2=\frac14 \Rightarrow x=\pm\frac12 \]

Жообу: \(x=\pm1;\ \pm\dfrac12\).


г) \(9x^4-9x^2+2=0\)

\[ x^2=t,\qquad t\ge0 \]

\[ 9t^2-9t+2=0 \]

\[ D=81-72=9 \]

\[ t_{1,2}=\frac{9\pm3}{18} \]

\[ t_1=\frac23,\qquad t_2=\frac13 \]

\[ x^2=\frac23 \Rightarrow x=\pm\sqrt{\frac23}=\pm\frac{\sqrt6}{3} \]

\[ x^2=\frac13 \Rightarrow x=\pm\sqrt{\frac13}=\pm\frac{\sqrt3}{3} \]

Жообу: \(x=\pm\dfrac{\sqrt6}{3};\ \pm\dfrac{\sqrt3}{3}\).


д) \(x^4-4x^2+4=0\)

\[ x^2=t,\qquad t\ge0 \]

\[ t^2-4t+4=0 \]

\[ (t-2)^2=0 \]

\[ t=2 \]

\[ x^2=2 \Rightarrow x=\pm\sqrt2 \]

Жообу: \(x=\pm\sqrt2\).


е) \(y^4-6y^2+8=0\)

\[ y^2=u,\qquad u\ge0 \]

\[ u^2-6u+8=0 \]

\[ D=36-32=4 \]

\[ u_{1,2}=\frac{6\pm2}{2} \]

\[ u_1=4,\qquad u_2=2 \]

\[ y^2=4 \Rightarrow y=\pm2 \]

\[ y^2=2 \Rightarrow y=\pm\sqrt2 \]

Жообу: \(y=\pm2;\ \pm\sqrt2\).


ж) \(t^4+10t^2+25=0\)

\[ t^2=u,\qquad u\ge0 \]

\[ u^2+10u+25=0 \]

\[ (u+5)^2=0 \]

\[ u=-5 \]

Бирок \(u=t^2\ge0\). Демек \(t^2=-5\) болушу мүмкүн эмес.

Жообу: чыныгы тамыры жок.


з) \(5y^4-5y^2+2=0\)

\[ y^2=u,\qquad u\ge0 \]

\[ 5u^2-5u+2=0 \]

\[ D=25-40=-15<0 \]

Дискриминант терс, андыктан чыныгы тамыры жок.

Жообу: чыныгы тамыры жок.


№11

а) \((2x^2+3)^2-12(2x^2+3)+11=0\)

\[ 2x^2+3=u \]

\[ u^2-12u+11=0 \]

\[ D=144-44=100 \]

\[ u_{1,2}=\frac{12\pm10}{2} \]

\[ u_1=11,\qquad u_2=1 \]

Кайра кайтабыз:

  1. \(2x^2+3=11\)

\[ 2x^2=8 \]

\[ x^2=4 \]

\[ x=\pm2 \]

  1. \(2x^2+3=1\)

\[ 2x^2=-2 \]

\[ x^2=-1 \]

Чыныгы чечим жок.

Жообу: \(x=\pm2\).


б) \((t^2-2t)^2-3=(t^2-2t)\)

\[ t^2-2t=u \]

\[ u^2-3=u \]

\[ u^2-u-3=0 \]

\[ D=1+12=13 \]

\[ u_{1,2}=\frac{1\pm\sqrt{13}}{2} \]

Кайра кайтабыз:

\[ t^2-2t-u=0 \]

\[ D_t=4+4u=4(1+u) \]

\(u=\dfrac{1-\sqrt{13}}{2}\) үчүн:

\[ 1+u=\frac{3-\sqrt{13}}{2}<0 \]

Демек бул учурда чыныгы \(t\) жок.

\(u=\dfrac{1+\sqrt{13}}{2}\) үчүн:

\[ 1+u=\frac{3+\sqrt{13}}{2}>0 \]

\[ t=1\pm\sqrt{\frac{3+\sqrt{13}}{2}} \]

Жообу:

\[ t_{1,2}=1\pm\sqrt{\frac{3+\sqrt{13}}{2}}. \]


в) \((x^2+x)(x^2+x+2)=40\)

\[ x^2+x=u \]

\[ u(u+2)=40 \]

\[ u^2+2u-40=0 \]

\[ D=4+160=164 \]

\[ u_{1,2}=\frac{-2\pm2\sqrt{41}}{2} \]

\[ u=-1\pm\sqrt{41} \]

Кайра кайтабыз:

\[ x^2+x-u=0 \]

\(u=-1-\sqrt{41}\) үчүн:

\[ 1+4u=1+4(-1-\sqrt{41})=-3-4\sqrt{41}<0 \]

Чыныгы \(x\) жок.

\(u=-1+\sqrt{41}\) үчүн:

\[ x^2+x+1-\sqrt{41}=0 \]

\[ D_x=1-4(1-\sqrt{41})=4\sqrt{41}-3 \]

\[ x=\frac{-1\pm\sqrt{4\sqrt{41}-3}}{2} \]

Жообу:

\[ x_{1,2}=\frac{-1\pm\sqrt{4\sqrt{41}-3}}{2}. \]


г) \((2x^2+x-1)(2x^2+x-4)+2=0\)

\[ 2x^2+x=u \]

\[ (u-1)(u-4)+2=0 \]

\[ u^2-5u+4+2=0 \]

\[ u^2-5u+6=0 \]

\[ u_1=2,\qquad u_2=3 \]

Кайра кайтабыз:

  1. \(2x^2+x=2\)

\[ 2x^2+x-2=0 \]

\[ D=1+16=17 \]

\[ x=\frac{-1\pm\sqrt{17}}{4} \]

  1. \(2x^2+x=3\)

\[ 2x^2+x-3=0 \]

\[ D=1+24=25 \]

\[ x=\frac{-1\pm5}{4} \]

\[ x=1,\qquad x=-\frac32 \]

Жообу:

\[ x=\frac{-1\pm\sqrt{17}}{4};\qquad x=1;\qquad x=-\frac32. \]


д) \((x^2-1)(x^2+1)-4(x^2-11)=0\)

Кашааларды ачабыз:

\[ x^4-1-4x^2+44=0 \]

\[ x^4-4x^2+43=0 \]

\[ x^2=t,\qquad t\ge0 \]

\[ t^2-4t+43=0 \]

\[ D=16-172=-156<0 \]

Жообу: чыныгы тамыры жок.


е) \((x^2+3x+1)(x^2+3x+7)+5=0\)

\[ x^2+3x=u \]

\[ (u+1)(u+7)+5=0 \]

\[ u^2+8u+7+5=0 \]

\[ u^2+8u+12=0 \]

\[ D=64-48=16 \]

\[ u_{1,2}=\frac{-8\pm4}{2} \]

\[ u_1=-2,\qquad u_2=-6 \]

Кайра кайтабыз:

  1. \(x^2+3x=-2\)

\[ x^2+3x+2=0 \]

\[ x=-1,\qquad x=-2 \]

  1. \(x^2+3x=-6\)

\[ x^2+3x+6=0 \]

\[ D=9-24=-15<0 \]

Чыныгы чечим жок.

Жообу: \(x=-1;\ -2\).

А
Аноним

10 номерде 4 жооп болуш кк го

Нейросеть7 часов назад

Ооба, 10-нөмүрдүн а) пунктунда 4 жооп болушу керек — сүрөттөгү чечимиң туура:

\[ x^2=9 \Rightarrow x=\pm3,\qquad x^2=16 \Rightarrow x=\pm4 \]

Демек:

\[ x_1=3,\quad x_2=-3,\quad x_3=4,\quad x_4=-4 \]

Себеби ар бир оң \(t\) үчүн \(x^2=t\) теңдемесинин эки чечими бар: \(x=\sqrt t\) жана \(x=-\sqrt t\).

Бирок 10-нөмүрдүн башка пункттарында дайым 4 жооп боло бербейт:

Пункт \(t\) Жооптордун саны
а) \(9,\ 16\) 4
б) \(9,\ -4\) 2 (терс \(t\) алынбайт)
в) \(1,\ \frac14\) 4
г) \(\frac23,\ \frac13\) 4
д) \(2\) 2
е) \(4,\ 2\) 4
ж) \(-5\) 0
з) дискриминант терс 0

Кыскача: эки \(t\) тең оң болсо — 4 жооп; бирөө терс болсо — 2 жооп; \(t=0\) болсо — 1 жооп; чыныгы \(t\) жок болсо — жооп жок.

А
Аноним

Б пункт ?

Нейросеть7 часов назад

10-нөмүрдүн б) пункту: \(x^4-5x^2-36=0\)

\[ x^2=t,\qquad t\ge0 \]

\[ t^2-5t-36=0 \]

\[ D=(-5)^2-4\cdot1\cdot(-36)=25+144=169 \]

\[ \sqrt{D}=13 \]

\[ t_{1,2}=\frac{5\pm13}{2} \]

\[ t_1=\frac{5-13}{2}=\frac{-8}{2}=-4 \]

\[ t_2=\frac{5+13}{2}=\frac{18}{2}=9 \]

\(t=-4\) алынбайт, анткени \(x^2=-4\) теңдемесинин чыныгы чечими жок.

Калат:

\[ x^2=9 \]

\[ x=\pm3 \]

Жообу:

\[ x_1=3,\qquad x_2=-3 \]

Бул жерде 2 жооп болот, анткени \(t\)-нин бир мааниси терс чыкты.

А
Аноним

Ушундай жмеспи ?

Нейросеть7 часов назад

Ооба, ушул жолу туура жазылган: \(D=169\), \(t_1=-4\), \(t_2=9\).

Бирок чечим бүтө элек. Андан ары:

\(t=-4\) алынбайт, анткени \(x^2=-4\) чыныгы чечим бербейт.

\[ x^2=9 \Rightarrow x=\pm3 \]

Акыркы жообу: \(x_1=3,\ x_2=-3\).

Ушуну дарылоого кошуп кой — ошондо пункт толук болот.

А
Аноним

Тушунбой жатам

Нейросеть7 часов назад

Сүрөттөгү жазылышың туура, сен b) пунктун дээрлик бүтүрдүң. Түшүнүксүз жер — акыркы кадам: \(t\)-ден кайра \(x\)-ке кайтуу.

Сен таптың:

\[ t_1=-4,\qquad t_2=9 \]

Эми \(t=x^2\) болгондуктан:

1) \(x^2=-4\)

Кандай гана чыныгы санды квадратка көтөрсөк да, терс сан чыкпайт. Мисалы, \(2^2=4\), \((-2)^2=4\). Демек \(x^2=-4\) боло албайт. Бул жерден \(x\) жок.

2) \(x^2=9\)

Кайсы сандын квадраты 9 болот?

\[ 3^2=9,\qquad (-3)^2=9 \]

Ошондуктан эки жооп бар:

\[ x=3,\qquad x=-3 \]

Акыркы жообу:

\[ \boxed{x_1=3,\quad x_2=-3} \]

Текшерүү:

\[ 3^4-5\cdot3^2-36=81-45-36=0 \]

Демек жооп туура. Кыскача айтканда: \(t=-4\) алынбайт, ал эми \(t=9\) болсо \(x=\pm3\) болот.

А
Аноним

11 толук иште

Нейросеть7 часов назад

№11. Жаңы өзгөрмөнү киргизүү ыкмасы

Бул ыкманын маңызы: теңдемеде кайталанган блокту бир тамга менен белгилеп, теңдемени квадраттык түргө келтиребиз. Анан ал тамганы таап, кайра баштапкы өзгөрмөгө кайтабыз.


а) \((2x^2+3)^2-12(2x^2+3)+11=0\)

Кайталанган блок: \(2x^2+3\). Аны \(u\) деп белгилейбиз:

\[ u=2x^2+3 \]

Анда теңдеме:

\[ u^2-12u+11=0 \]

Дискриминант:

\[ D=(-12)^2-4\cdot1\cdot11=144-44=100 \]

\[ u_{1,2}=\frac{12\pm10}{2} \]

\[ u_1=11,\qquad u_2=1 \]

Эми кайра \(u=2x^2+3\) деп коёбуз:

1) \(2x^2+3=11\)

\[ 2x^2=8 \]

\[ x^2=4 \]

\[ x=\pm2 \]

2) \(2x^2+3=1\)

\[ 2x^2=-2 \]

\[ x^2=-1 \]

Чыныгы сандын квадраты терс болбойт, демек бул жерден \(x\) жок.

Жообу: \(x=\pm2\).


б) \((t^2-2t)^2-3=(t^2-2t)\)

Кайталанган блок: \(t^2-2t\). Аны \(u\) деп белгилейбиз:

\[ u=t^2-2t \]

Анда теңдеме:

\[ u^2-3=u \]

\[ u^2-u-3=0 \]

Дискриминант:

\[ D=(-1)^2-4\cdot1\cdot(-3)=1+12=13 \]

\[ u_{1,2}=\frac{1\pm\sqrt{13}}{2} \]

Эми кайра \(t^2-2t=u\), башкача айтканда:

\[ t^2-2t-u=0 \]

Бул \(t\) боюнча квадраттык теңдеме. Анын дискриминанты:

\[ D_t=(-2)^2-4\cdot1\cdot(-u)=4+4u=4(1+u) \]

\(t\) чыныгы сан болушу үчүн \(D_t\ge0\), демек \(1+u\ge0\) болушу керек.

1) \(u=\dfrac{1-\sqrt{13}}{2}\)

\[ 1+u=1+\frac{1-\sqrt{13}}{2}=\frac{3-\sqrt{13}}{2} \]

\(\sqrt{13}\approx3{,}61\), демек \(3-\sqrt{13}<0\). Ошондуктан \(D_t<0\) — бул учурда чыныгы \(t\) жок.

2) \(u=\dfrac{1+\sqrt{13}}{2}\)

\[ 1+u=1+\frac{1+\sqrt{13}}{2}=\frac{3+\sqrt{13}}{2}>0 \]

Демек \(t\) бар:

\[ t=\frac{2\pm\sqrt{4(1+u)}}{2}=1\pm\sqrt{1+u} \]

\[ t=1\pm\sqrt{\frac{3+\sqrt{13}}{2}} \]

Жообу:

\[ t_{1,2}=1\pm\sqrt{\frac{3+\sqrt{13}}{2}} \]


в) \((x^2+x)(x^2+x+2)=40\)

Кайталанган блок: \(x^2+x\). Аны \(u\) деп белгилейбиз:

\[ u=x^2+x \]

Анда:

\[ u(u+2)=40 \]

\[ u^2+2u-40=0 \]

Дискриминант:

\[ D=2^2-4\cdot1\cdot(-40)=4+160=164=4\cdot41 \]

\[ u_{1,2}=\frac{-2\pm2\sqrt{41}}{2} \]

\[ u=-1\pm\sqrt{41} \]

Кайра \(x^2+x=u\), башкача айтканда:

\[ x^2+x-u=0 \]

Дискриминанты:

\[ D_x=1^2-4\cdot1\cdot(-u)=1+4u \]

1) \(u=-1-\sqrt{41}\)

\[ 1+4u=1+4(-1-\sqrt{41})=-3-4\sqrt{41}<0 \]

Чыныгы \(x\) жок.

2) \(u=-1+\sqrt{41}\)

\[ x^2+x+1-\sqrt{41}=0 \]

\[ D_x=1-4(1-\sqrt{41})=4\sqrt{41}-3>0 \]

\[ x=\frac{-1\pm\sqrt{4\sqrt{41}-3}}{2} \]

Жообу:

\[ x_{1,2}=\frac{-1\pm\sqrt{4\sqrt{41}-3}}{2} \]


г) \((2x^2+x-1)(2x^2+x-4)+2=0\)

Кайталанган блок: \(2x^2+x\). Аны \(u\) деп белгилейбиз:

\[ u=2x^2+x \]

Анда:

\[ (u-1)(u-4)+2=0 \]

Кашааларды ачабыз:

\[ u^2-4u-u+4+2=0 \]

\[ u^2-5u+6=0 \]

Виет боюнча же дискриминант менен:

\[ u_1=2,\qquad u_2=3 \]

Кайра \(2x^2+x=u\):

1) \(2x^2+x=2\)

\[ 2x^2+x-2=0 \]

\[ D=1^2-4\cdot2\cdot(-2)=1+16=17 \]

\[ x=\frac{-1\pm\sqrt{17}}{4} \]

2) \(2x^2+x=3\)

\[ 2x^2+x-3=0 \]

\[ D=1^2-4\cdot2\cdot(-3)=1+24=25 \]

\[ x=\frac{-1\pm5}{4} \]

\[ x_1=\frac{-1+5}{4}=1 \]

\[ x_2=\frac{-1-5}{4}=-\frac32 \]

Жообу:

\[ x=\frac{-1\pm\sqrt{17}}{4};\qquad x=1;\qquad x=-\frac32 \]


д) \((x^2-1)(x^2+1)-4(x^2-11)=0\)

Бул жерде кайталанган блокту бөлүп алганга чейин кашааларды ачабыз. \((x^2-1)(x^2+1)=x^4-1\):

\[ x^4-1-4x^2+44=0 \]

\[ x^4-4x^2+43=0 \]

Бул биквадраттык теңдеме. \(t=x^2,\ t\ge0\):

\[ t^2-4t+43=0 \]

\[ D=(-4)^2-4\cdot1\cdot43=16-172=-156<0 \]

Дискриминант терс, демек чыныгы \(t\) жок. Демек чыныгы \(x\) да жок.

Жообу: чыныгы тамыры жок.


е) \((x^2+3x+1)(x^2+3x+7)+5=0\)

Кайталанган блок: \(x^2+3x\). Аны \(u\) деп белгилейбиз:

\[ u=x^2+3x \]

Анда:

\[ (u+1)(u+7)+5=0 \]

\[ u^2+7u+u+7+5=0 \]

\[ u^2+8u+12=0 \]

Дискриминант:

\[ D=8^2-4\cdot1\cdot12=64-48=16 \]

\[ u_{1,2}=\frac{-8\pm4}{2} \]

\[ u_1=-2,\qquad u_2=-6 \]

Кайра \(x^2+3x=u\):

1) \(x^2+3x=-2\)

\[ x^2+3x+2=0 \]

Виет боюнча:

\[ x_1=-1,\qquad x_2=-2 \]

2) \(x^2+3x=-6\)

\[ x^2+3x+6=0 \]

\[ D=3^2-4\cdot1\cdot6=9-24=-15<0 \]

Чыныгы чечим жок.

Жообу:

\[ x=-1,\qquad x=-2 \]


Кыскача жалпылоо

Пункт Жаңы өзгөрмө Жообу
а) \(u=2x^2+3\) \(x=\pm2\)
б) \(u=t^2-2t\) \(t=1\pm\sqrt{\dfrac{3+\sqrt{13}}{2}}\)
в) \(u=x^2+x\) \(x=\dfrac{-1\pm\sqrt{4\sqrt{41}-3}}{2}\)
г) \(u=2x^2+x\) \(x=\dfrac{-1\pm\sqrt{17}}{4};\ 1;\ -\dfrac32\)
д) \(t=x^2\) чыныгы тамыры жок
е) \(u=x^2+3x\) \(x=-1;\ -2\)

Эң негизги эреже: жаңы өзгөрмөнү тапкандан кийин сөзсүз кайра баштапкы өзгөрмөгө кайтып, алынган квадраттык теңдеменин дискриминантын текшерүү керек. Терс дискриминант чыкса, ошол бутак чыныгы жооп бербейт.

А
Аноним

Жакшылап тушундуруп берчи с нуля

Нейросеть7 часов назад

Түшүнүктү эң башынан баштайлы. Сен 10–11-нөмүрлөрдү чечип жатасың, демек кеп жаңы өзгөрмө киргизүү жана биквадраттык теңдеме жөнүндө.

1. Негизги идея

Теңдемеде бир эле туюнтма эки жолу кайталанса, аны бир тамга менен белгилесек болот. Мисалы:

\[ (2x^2+3)^2-12(2x^2+3)+11=0 \]

Бул жерде \(2x^2+3\) эки жолу кездешет. Аны \(u\) деп белгилейбиз:

\[ u=2x^2+3 \]

Ошондо теңдеме мындай болот:

\[ u^2-12u+11=0 \]

Бул — жөнөкөй квадраттык теңдеме. Аны чечсек, \(u\) табылат. Анан кайра \(u\)-нун ордуна \(2x^2+3\)-тү коюп, \(x\)-ти табабыз.

2. Квадраттык теңдемени эске түшүрүү

\[ au^2+bu+c=0 \]

Дискриминант:

\[ D=b^2-4ac \]

Эгер \(D>0\) болсо, эки тамыр бар:

\[ u_{1,2}=\frac{-b\pm\sqrt D}{2a} \]

Эгер \(D=0\) болсо, бир тамыр:

\[ u=-\frac{b}{2a} \]

Эгер \(D<0\) болсо, чыныгы тамыр жок.

3. №11 а) пунктун толук түшүндүрүү

\[ (2x^2+3)^2-12(2x^2+3)+11=0 \]

Кайталанган туюнтма: \(2x^2+3\). Белгилейбиз:

\[ u=2x^2+3 \]

Анда:

\[ u^2-12u+11=0 \]

Дискриминант:

\[ D=(-12)^2-4\cdot1\cdot11=144-44=100 \]

\[ u_{1,2}=\frac{12\pm10}{2} \]

\[ u_1=11,\qquad u_2=1 \]

Эми ар бир \(u\) үчүн кайра \(u=2x^2+3\) деп коёбуз.

Биринчи учур:

\[ 2x^2+3=11 \]

\[ 2x^2=8 \]

\[ x^2=4 \]

\[ x=\pm2 \]

Экинчи учур:

\[ 2x^2+3=1 \]

\[ 2x^2=-2 \]

\[ x^2=-1 \]

Чыныгы сандын квадраты терс болбойт. Демек бул учурдан чыныгы \(x\) чыкпайт.

Жообу:

\[ x=\pm2 \]

4. №11 е) пункту — тамырды алып салууну көрсөтөт

\[ (x^2+3x+1)(x^2+3x+7)+5=0 \]

Кайталанган блок: \(x^2+3x\). Белгилейбиз:

\[ u=x^2+3x \]

Анда:

\[ (u+1)(u+7)+5=0 \]

Кашааны ачабыз:

\[ u^2+7u+u+7+5=0 \]

\[ u^2+8u+12=0 \]

Дискриминант:

\[ D=8^2-4\cdot1\cdot12=64-48=16 \]

\[ u_{1,2}=\frac{-8\pm4}{2} \]

\[ u_1=-2,\qquad u_2=-6 \]

Кайра \(x^2+3x=u\) деп коёбуз.

1) \(x^2+3x=-2\)

\[ x^2+3x+2=0 \]

\[ x_1=-1,\qquad x_2=-2 \]

2) \(x^2+3x=-6\)

\[ x^2+3x+6=0 \]

\[ D=9-24=-15<0 \]

Бул жерден чыныгы \(x\) жок. Демек бул бутакты алып салабыз.

Жообу:

\[ x=-1,\qquad x=-2 \]

5. Жалпы алгоритм

  1. Теңдемеден кайталанган туюнтманы тап.
  2. Аны \(u\) деп белгиле.
  3. Теңдеме \(u\) боюнча квадраттык болот — аны чеч.
  4. Ар бир \(u\) үчүн кайра баштапкы туюнтмага кой.
  5. Алынган теңдемени \(x\) боюнча чеч.
  6. Чыныгы тамыры жок бутактарды алып сал.
  7. Бардык чыныгы \(x\)-терди жаз.

6. Биквадраттык теңдеме — бул ошол эле ыкма

\[ ax^4+bx^2+c=0 \]

Мында \(x^2\) кайталанат. Ошондуктан:

\[ t=x^2,\qquad t\ge0 \]

деп белгилейбиз. Анда:

\[ at^2+bt+c=0 \]

Мисал:

\[ x^4-5x^2+4=0 \]

\[ t^2-5t+4=0 \]

\[ t_1=1,\qquad t_2=4 \]

Кайра:

\[ x^2=1 \Rightarrow x=\pm1 \]

\[ x^2=4 \Rightarrow x=\pm2 \]

Жообу:

\[ x=\pm1,\ \pm2 \]

7. Эң көп кетирилүүчү каталар

  • \(u\)-ну тапкандан кийин кайра \(x\)-ке кайтууну унутуу.
  • \(x^2=-1\) же \(x^2=-4\) сыяктуу терс сандардан чыныгы тамыр издеп жаңылуу.
  • \(x^2=4\) болгондо \(x=2\) деп гана жазып, \(-2\)-ни унутуу.
  • Квадраттык теңдеменин дискриминантын туура эсептебей коюу.

Кыскача: кайталанган блокту \(u\) деп ал → квадраттык теңдемени чеч → \(u\)-нун ордуна кайра кой → \(x\)-ти тап → терс же дискриминанты терс бутактарды алып сал.

А
Аноним

Туурабы

Нейросеть7 часов назад

Ооба, башталышы туура: алмаштыруу \(u=2x^2+3\), анан \(u^2-12u+11=0\) жана жалпы формулалар — баары туура жазылган. Болгону эсептөөнү бүтүрө элексиң.

Уландысы:

\[ D=(-12)^2-4\cdot1\cdot11=144-44=100 \]

\[ u_{1,2}=\frac{12\pm10}{2} \]

\[ u_1=11,\qquad u_2=1 \]

Кайра \(u=2x^2+3\):

\[ 2x^2+3=11 \Rightarrow x^2=4 \Rightarrow x=\pm2 \]

\[ 2x^2+3=1 \Rightarrow x^2=-1 \Rightarrow \text{чыныгы тамыры жок} \]

Жообу: \(x=\pm2\).

Эскертүү: сүрөттөгү \(u=-\dfrac{b}{2a}\) формуласы \(D=0\) болгон учур үчүн гана; бул жерде \(D=100\), ошондуктан \(u_{1,2}\) формуласы менен эсептейсиң.

А
Аноним

Туурабы ? +анан астында минус эмне ?

Нейросеть6 часов назад

Ооба, сүрөттөгү чечимиң толугу менен туура! Эч кандай ката жок. Жообу да туура табылган: \(x = \pm2\).

Эми "астындагы минус эмне?" деген сурооңо жооп берейин. Сен жазган бул формула:

\[ u = -\frac{b}{2a} \]

Бул — дискриминант нөлгө (\(D=0\)) барабар болгон учурдагы тамырды табуу формуласы.

Эмнеге мындай болот? Негизги формуланы эсте: \[ u_{1,2} = \frac{-b \pm \sqrt{D}}{2a} \]

Эгер \(D=0\) болсо, анда \(\sqrt{D} = 0\) болот. Ошондо формула мындай болуп калат: \[ u = \frac{-b \pm 0}{2a} = -\frac{b}{2a} \]

Бул жердеги минус — негизги формуладагы \(-b\) дан келип чыккан.

Сенин мисалында: Сенде \(D = 100\) чыкты, башкача айтканда \(D > 0\). Ошондуктан сен бул формуланы колдонбой эле, негизги \(u_{1,2} = \frac{-b \pm \sqrt{D}}{2a}\) формуласын туура колдонуп, \(u_1 = 11\) жана \(u_2 = 1\) деп туура тапкансың.

Демек, сен жазган \(u = -\frac{b}{2a}\) формуласы — жөн гана \(D=0\) болгон учур үчүн эскертүү (эреже катары жазып койгонуң жакшы). Сенин эсептөөлөрүңө ал таасир этпейт жана баары туура! Молодец!

А
Аноним

Дискриминант деген эмне

Нейросеть6 часов назад

Дискриминант (\(D\)) — бул квадраттык теңдеменин (\(ax^2 + bx + c = 0\)) канча тамыры (жообу) бар экенин алдын ала билүүгө жардам берген атайын сан.

Ал төмөнкү формула менен эсептелет: \[ D = b^2 - 4ac \]

Сенин сүрөтүңдөгү мисалга карайлы: \(u^2 - 12u + 11 = 0\). Бул жерде:

  • \(a = 1\) (анткени \(u^2\) нын алдында 1 турат)
  • \(b = -12\)
  • \(c = 11\)

Анан сен аны туура эле эсептегенсиң: \[ D = (-12)^2 - 4 \cdot 1 \cdot 11 = 144 - 44 = 100 \]

Дискриминант эмне үчүн керек жана ал эмнени билдирет?

Дискриминанттын маанисине жараша теңдеменин канча жообу болорун билебиз:

  1. Эгер \(D > 0\) болсо (сенде 100 > 0 болуп жатат): Теңдеменин 2 тамыры бар. Сен дагы \(u_1 = 11\) жана \(u_2 = 1\) деп эки жооп таптың.
  2. Эгер \(D = 0\) болсо: Теңдеменин 1 гана тамыры бар. Мына ушунда сенин мурун сураган \(-b / 2a\) формулаң иштейт. (Анткени \(\sqrt{0} = 0\), кошсо да, кемитсе да бир эле сан чыгат).
  3. Эгер \(D < 0\) болсо (терс сан): Теңдеменин чыныгы тамыры жок. Анткени терс сандан квадраттык тамыр чыгарсак болбойт.

Кыскача айтканда: Дискриминант — бул теңдеменин "паспорту" сыяктуу. Ал бизге теңдемени чече электе эле, анын жообу канча болорун (2, 1 же такыр жокпу) алдын ала айтып берет. Ошондуктан аны "дискриминант" (лат. discriminant — айырмалоочу, бөлүп көрсөтүүчү) деп аташат.