Кыскача жооп
«Кыямат» (орусча «Плаха», 1986) — Айтматовдун эң курч философиялык-публицистикалык романдарынын бири, роман-эскертүү. Негизги идеясы: адам табияттын бир бөлүгү жана ал өзү жасаган жамандык үчүн — баңгизат, браконьерлик, зордук-зомбулук, пайдакунемдик — эртеби-кечпи жооп берет. Жамандыкка көз жумуп кароо — ага шерик болуу. «Кыямат» — акыркы сот жөнүндөгү эскертүү: эгер адам табиятты жана башка адамды тоноп, өзүн «кудай» сезип калса, ал өзүнө өлүм жазасын даярдайт.
Романдын түзүлүшү: үч линия
- Авдий Каллистратов — акыйкат издөөчү жаш жигит.
- Бостон Уркунчиев — талаадагы койчу.
- Акбара менен Ташчайнар — карышкырлар.
Үч линия тең Мойынкум талаасында — сайгактарды кыруу окуясында — кесилишет. Композициянын борборунда «кыямат» — өлүм жазасынын орду турат; жазуучу бүткүл жер бетин ушундай «кыямат» ордуна айланган дүйнө катары көрсөтөт.
Каармандардын образдары
Авдий Каллистратов — руханий изденүүчү. Семинариядан эркин ойлогону үчүн куулуп, акыйкатты издеп чыгат. Баңгизат ташуучуларды сөз менен акылга келтирмекчи болот, сайгактарды кырууга каршы чыгат. Аны саксаулга кадап өлтүрүшөт — бул Христос сыяктуу курмандыктын образы. Анын образы аркылуу Айтматов жакшылыктын руханий күчүн да, анын зордук алдындагы алсыздыгын да көрсөтөт.
Гришан — баңги бизнесинин башчысы, циник. «Ар кимдин өз кудайы бар» деген философияны карманып, жаштарды азгырат, адамды «товар» катары карайт. Бул — акча менен бийликтин жетегиндеги, адеп-ахлаксыз күчтүн образы.
Обер-Кандалов — браконьерлердин башчысы, одоно күч. Табиятты «кожоюн» катары тоноп, өзүн гана ойлойт; Авдийди өлүмгө буйрук берет. Анын образы — табиятка жана адамга «керектөөчүлүк» мамиленин, зордук-зомбулуктун аткаруучу күчүнүн образы.
Бостон Уркунчиев — эмгекчил, чынчыл, табият менен бирге жашаган адам. Анын тагдыры (уулу Кенжештин өлүмү) жамандыктын айлампасына түшкөн адамдын трагедиясын көрсөтөт: зордук-зомбулук менен курулган дүйнөдө эмгекчил, чынчыл адам да өз ордун таба албайт.
Акбара менен Ташчайнар — жөн гана жаныбарлар эмес. Алардын балдарын адамдар тартып алат; карышкырлар кайгы тартып, өч алуучу күчкө айланат. Акбара — энелик сүйүүнүн жана табияттын өч алуусунун символу. Айтматов аларга ички дүйнө берет — бул «адамдаштыруу» ыкмасы.
Кенжеш — Бостондун уулу, күнөөсүз бала. Ал — келечектин жана бейкүнөө өмүрдүн символу; чоңдордун күнөөсү үчүн бала төлөйт. Бул романдын эң оор трагедиясы.
Кантип өз алдынча талдоо жүргүзүү керек
- Конфликтти аныкта: адам — табият; адам — коом; адам — өзү.
- Финалга көңүл бур: автордун идеясы көбүнчө трагедиялуу аякта көрүнөт.
- Образдар системасын кара: каармандарды жупташтыр (Авдий — Гришан, Авдий — Обер-Кандалов, адамдар — карышкырлар).
- Аталышын чечмеле: «Кыямат» — акыркы сот, өлүм жазасынын орду.
- Автордук ой жүгүртүүлөрдү жана каармандардын сөздөрүн белгиле.
Текшерүү
- Идея айкынбы? (адам жана табият, жоопкерчилик, эскертүү)
- Ар бир каармандын милдети көрсөтүлдүбү?
- Символдор (карышкырлар, саксаул, «кыямат») аталдыбы?
- Өз корутундуң барбы?