Сверь числа и знаки с фото.
2-DARS
SÖZLÜK – LUĞ'AT. So'zlarni o'qing va yodlang
| Merhaba - Marhabo | Biz - Biz | | Günaydın - Xayrli tong / kun | Onlar - Ular | | İyi günler - Xayrli kun | Ev - Uy | | İyi akşamlar - Xayrli kech | Az - Kam / oz | | Çok - Ko'p, juda | Şimdi - Hozir | | Burada - Bu yerda | Hangi - Qaysi | | Yapmak - Qilmoq / bajarmoq | Var - Bor / mavjud |
DİL BİLGİSİ - GRAMMATIKA
KISHILIK OLMOSHLARI
| Ben (Men) | Benim (Mening) | Ben Ahmed. / Benim adım Ahmed | | Sen (Sen) | Senin (Sening) | Sen Mustafa / Senin adın Mustafa | | O (U) | Onun (Uning) | O Ayşe / Onun adı Ayşe | | Biz (Biz) | Bizim (Bizning) | Biz Mehmet / Bizim kitapımız burada | | Siz (Siz) | Sizin (Sizing) | Siz Ahmed / Sizin adınız Ahmed | | Onlar (Ular) | Onların (Ularning) | Onlar burada / Onların kitapı burada |
ŞİMDİKİ ZAMAN FİİLİ – HOZIRGI ZAMON FE'LI Avvalgi darsda hozirgi zamon fe'li bilan qisqacha tanishgan edik. Ushbu darsda bu haqda batafsil o'rganamiz. Ma'lumki o'zbek tilida hozirgi zamonda gap tuzish uchun Shaxs + buyruq fe'l +qo'shimcha kabi tartibda tuziladi. Masalan: Men borayapman (Men + bor+ayapman). Xuddi shu kabi, turk tilida ham ana shu ketma-ketlikda qo'yiladi. Masalan: Ben çalışıyorum (Ben + çalış+ıyorum) Ammo fe'l oxiridagi harfga ko'ra ba'zan qo'shimchalar harfi o'zgaradi.
| Ben fe'l - iyorum | Masalan: Ben yapıyorum – Men bajaryapman | | Sen fe'l - iyorsun | Sen ev'de yaşıyorsun – Sen uyda yashayapsan | | O fe'l - iyor | O kitap okuyor – U kitob o'qiyapti | | Biz fe'l - iyoruz | Biz çalışıyoruz – Biz ishlayapmiz | | Siz fe'l - iyorsunuz | Siz nerede çalışıyorsunuz – Siz qayerda ishlayapsiz | | Onlar fe'l - iyorlar | Onlar burada ne yapıyorlar - Ular bu yerda nima qilyaptilar |
Fe'l(ish-harakat) dagi oxirgi unli (oxirgi yoki oxirgidan avval kelgan unli) harflarga ko'ra qo'shimchaning ilk harfi o'zgaradi
Masalan:
Yapmak – qilmoq. yap – qil => Ben yapıyorum. (Yap - so'zida oxirgi unli a bo'lgani uchun -ıyor qo'shiladi)
Gelmek – Kelmoq. gel – kel => Ben geliyorum (Gel - so'zida oxirgi unli e bo'lgani uchun -iyor qo'shiladi)
Okumak – o'qimoq. Oku – o'qi => Ben okuyorum (Oku – so'zida oxirgi harf u bo'lgani uchun -uyor qo'shiladi. Ammo ikkita unli ketma ket kelishi lozim bo'lsa ulardan biri o'qilmaydi)
Qo'shimchalar
| e, i = iyor (iyorum, iyorsun ....) | Masalan bekle-mek => bekliyor | | a, ı = ıyor (ıyorum, ıyorsun ....) | anla-mak => anlıyor | | o, u = uyor (uyorum, uyorsun ....) | otur-mak => oturuyor | | ö, ü = üyor (üyorum, üyorsun ....) | söyle-mek => söylüyor |
Turk tilida gap tuzish ketma-ketligi
Ben şimdi ev'de iyi kitap okuyorum - Men hozir uyda yaxshi kitob o'qiyapman
Kim + qachon + qayerda + nima + qilyapti
[Рисунок: пять значков в ряд, соединённых плюсами: человек в шапочке выпускника, часы, глобус, раскрытая книга со звёздочками, шестерёнка со стрелкой вниз]
1-MASHQ. Turk tiliga tarjima qiling Sizning kitobingiz qayerda? Uning ismi nima. Uning ismi Ahmad Mening kitobim qanday? Sening kitobing yaxshi? Bu sening kitobing. Sening isming nima? Men Ahmad. Mening ismim Ahmad. Sening kitobing qanday?
2-MASHQ. So'zlarni to'g'ri joylashtirib yozing.
- kitap, ev'de, okuyor, şimdi, Mustafa,
- şimdi, burada, onlar, ne yapıyorlar
- şimdi, ben, yaşıyorum, Toşkent'de,
- burada, var, ne, şimdi
- Hangi, sen, yaşıyorsun, ev'de
- Çalışıyorsunuz, burada, siz, nasıl
- Ev'de, yaşıyorlar, onlar, hangi
3- MASHQ. o'qing va tarjima qiling
- Merhaba
- Merhaba
- Nasıl sen (nasılsın) ?
Конспект: 2-dars (турецкий язык)
1. Лексика (Sözlük)
| Тур. | Узб. | Рус. |
|---|---|---|
| Merhaba | marhabo | привет / здравствуйте |
| Günaydın | xayrli tong | доброе утро |
| İyi günler | xayrli kun | добрый день |
| İyi akşamlar | xayrli kech | добрый вечер |
| Çok | koʻp, juda | много, очень |
| Burada | bu yerda | здесь |
| Yapmak | qilmoq | делать |
| Biz | biz | мы |
| Onlar | ular | они |
| Ev | uy | дом |
| Az | kam, oz | мало |
| Şimdi | hozir | сейчас |
| Hangi | qaysi | какой |
| Var | bor, mavjud | есть |
2. Личные местоимения и притяжательные (Kishilik olmoshlari)
| Кто | Чей (+ окончание) | Пример |
|---|---|---|
| Ben (я) | benim | Benim adım Ahmed |
| Sen (ты) | senin | Senin adın Mustafa |
| O (он/она) | onun | Onun adı Ayşe |
| Biz (мы) | bizim | Bizim kitabımız burada |
| Siz (вы) | sizin | Sizin adınız Ahmed |
| Onlar (они) | onların | Onların kitabı burada |
3. Настоящее длительное время (Şimdiki zaman fiili)
Общая схема (как в узбекском: shaxs + fe'l + qo'shimcha):
\[ \text{основа глагола} + \text{гласный по гармонии} + yor + \text{личное окончание} \]
| Кто | Формула | Пример |
|---|---|---|
| Ben | …-yorum | Ben yapıyorum — я делаю |
| Sen | …-yorsun | Sen evde yaşıyorsun — ты живёшь в доме |
| O | …-yor | O kitap okuyor — он читает книгу |
| Biz | …-yoruz | Biz çalışıyoruz — мы работаем |
| Siz | …-yorsunuz | Siz nerede çalışıyorsunuz? — где вы работаете? |
| Onlar | …-yorlar | Onlar burada ne yapıyorlar? — что они тут делают? |
4. Гармония гласных: какой гласный вставить
Смотрим на последний гласный основы глагола:
| Последний гласный | Вставка | Пример |
|---|---|---|
| e, i | i | gel-mek → geliyorum; bekle-mek → bekliyor |
| a, ı | ı | yap-mak → yapıyorum; anla-mak → anlıyor |
| o, u | u | otur-mak → oturuyor; oku-mak → okuyorum |
| ö, ü | ü | söyle-mek → söylüyor |
Главное правило-ловушка: если основа уже заканчивается на гласный, этот гласный «съедается» — две гласные подряд не стоят:
- oku- + yor → okuyor (а не «okuuyor»),
- bekle- + yor → bekliyor, anla- + yor → anlıyor, söyle- + yor → söylüyor.
5. Порядок слов в предложении
\[ \text{Kim} + \text{qachon} + \text{qayerda} + \text{nima} + \text{qilyapti} \] кто + когда + где + что + делает (сказуемое — в конце).
Ben şimdi evde iyi kitap okuyorum. Я сейчас дома хорошую книгу читаю.
Как проверить себя
Берём глагол çalışmak (работать): последний гласный ı → вставляем ı, добавляем -yor и лицо: çalışıyorum → çalışıyorum. Если получается «çalışiyorum» или «çalışuyorum» — гармония гласных нарушена, это ошибка.