Би квадраттык тендеме тушундур
Биквадраттық теңдеу — дегеніміз \(ax^4+bx^2+c=0\) түріндегі теңдеу, мұнда \(a \neq 0\).
Ол \(x^2 = t\), \(t \ge 0\) алмастыруымен шешіледі: \[ at^2+bt+c=0. \]
Квадрат теңдеудің түбірлері \(t_1, t_2\) табылады, содан кейін әр теріс емес \(t\) үшін: \[ x_{1,2}=\pm\sqrt{t} \] деп жазамыз. Теріс \(t\) бермейді (нақты түбір жоқ).
Мысалы: \(x^4-5x^2+4=0\), \(t=x^2\): \[ t^2-5t+4=0 \Rightarrow t_1=1,\ t_2=4, \] \[ x=\pm 1;\ \pm 2. \]
Обсуждение
8 сообщенийКыргызяа тушундур тоолук
Кыргызча түшүндүрөм.
Биквадраттык теңдеме — бул \(ax^4+bx^2+c=0\) түрүндөгү теңдеме, мында \(a \neq 0\).
Аны чечүү үчүн \(x^2 = t\) деп белгилейбиз, ошондо \(t \ge 0\) болушу керек. Анда теңдеме квадраттык түргө келет: \[ at^2+bt+c=0. \]
Анын тамырларын \(t_1, t_2\) табабыз. Анан ар бир терс эмес \(t\) үчүн: \[ x = \pm\sqrt{t} \] деп жазабыз. Эгер \(t\) терс болсо, анда чыныгы тамыр болбойт.
Мисалы: \(x^4-5x^2+4=0\). \(t=x^2\) деп белгилейбиз: \[ t^2-5t+4=0 \Rightarrow t_1=1,\ t_2=4. \] Демек: \[ x=\pm 1,\quad x=\pm 2. \]
Жообу: \(x_1=1,\ x_2=-1,\ x_3=2,\ x_4=-2\).
Тущунбой жатам
Түшүнбөй жатканыңыз түшүнүктүү, бирге талдап көрөлү. Келгиле, эң жөнөкөйдөн баштайын.
1. Алгач \(x^2\) деген эмне? \(x^2 = x \cdot x\). Мисалы, \(3^2 = 9\), \((-3)^2 = 9\).
2. Биквадраттык теңдеме деген эмне? Бул \(x^4\) жана \(x^2\) гана бар теңдеме, башкача айтканда \(x^4\), \(x^2\) жана сан. Мисалы: \[ x^4 - 5x^2 + 4 = 0. \]
3. Эмне үчүн \(t = x^2\) деп белгилейбиз? Анткени \(x^4 = (x^2)^2 = t^2\). Ошондо чоң теңдеме жөнөкөй квадраттык теңдемеге айланат: \[ t^2 - 5t + 4 = 0. \] Бул жерде \(t\) — жаңы тамга, ал \(x^2\) нын ордунда турат.
4. Квадраттык теңдемени чечебиз: Виет боюнча: көбөйтүндүсү \(4\), суммасы \(5\). Демек \(t_1 = 1\), \(t_2 = 4\).
5. Эми \(t\) тен \(x\) ти табабыз: \(t = x^2\) болгондуктан, \(x = \pm\sqrt{t}\):
- \(x^2 = 1 \Rightarrow x = \pm 1\);
- \(x^2 = 4 \Rightarrow x = \pm 2\).
Жообу: \(x = 1,\ -1,\ 2,\ -2\).
Кайсы кадам түшүнүксүз болду — 1, 2, 3, 4 же 5? Ошону айтыңыз, ошону кененирээк түшүндүрөйүн.
Неге демек ? Каяктагы виет ? Мен баарын тушундур дедим
Кечиресиз, «Виет» деп ойлоп койгон экем — аны түшүндүрөйүн, жана баарын башынан аягына чейин түшүндүрөм.
Виет теоремасы деген эмне? \(t^2 - 5t + 4 = 0\) түрүндөгү теңдеме үчүн Виет мындай дейт:
- тамырлардын суммасы: \(t_1 + t_2 = 5\) (ортоңку сандын карама-каршы белгиси менен алынган);
- тамырлардын көбөйтүндүсү: \(t_1 \cdot t_2 = 4\) (акыркы сан).
Кайсы эки сандын суммасы \(5\), көбөйтүндүсү \(4\)? Бул \(1\) жана \(4\): \[ 1 + 4 = 5,\qquad 1 \cdot 4 = 4. \] Ошондуктан \(t_1 = 1\), \(t_2 = 4\).
Эми баарын толук, кадам-кадам менен:
1-кадам. Теңдеме берилген: \[ x^4 - 5x^2 + 4 = 0. \]
2-кадам. Алмаштыруу киргизебиз. \(x^2\) нын ордуна жаңы тамга \(t\) алабыз: \[ t = x^2. \] Анда \(x^4 = (x^2)^2 = t^2\). Муну теңдемеге коёбуз: \[ t^2 - 5t + 4 = 0. \]
3-кадам. Квадраттык теңдемени чечебиз. Дискриминант аркылуу (Виетсиз): \[ D = b^2 - 4ac = (-5)^2 - 4 \cdot 1 \cdot 4 = 25 - 16 = 9. \] \[ t = \frac{5 \pm \sqrt{9}}{2} = \frac{5 \pm 3}{2}. \] Демек: \[ t_1 = \frac{5+3}{2} = 4,\qquad t_2 = \frac{5-3}{2} = 1. \]
4-кадам. \(t\) тен кайра \(x\) ти табабыз. \(t = x^2\), ошондуктан \(x = \pm\sqrt{t}\):
- \(x^2 = 4 \Rightarrow x = \sqrt{4} = 2\) же \(x = -\sqrt{4} = -2\);
- \(x^2 = 1 \Rightarrow x = \sqrt{1} = 1\) же \(x = -\sqrt{1} = -1\).
5-кадам. Жооп: \[ x_1 = 2,\quad x_2 = -2,\quad x_3 = 1,\quad x_4 = -1. \]
Кайсы кадамды дагы кененирээк ачаарымды айтыңыз.
Эчтеке тушунбой жатам
Түшүнбөй жатканың түшүнүктүү, капа болбо. Кел, эң жөнөкөйдөн баштайын, эч нерсе билбейсиң деп ойлоп.
1. \(x^2\) деген эмне? Бул санды өзүнө көбөйтүү: \(3^2 = 3 \cdot 3 = 9\).
2. Биздин теңдеме кол менен жазылганда: \[ x^4 - 5x^2 + 4 = 0. \] Бул жерде \(x^4\) — \(x\) ты 4 жолу көбөйтүү. Бул бизге түз эле кыйын. Ошондуктан айла колдонобуз.
3. Айла: \(x^2\) ны бир тамга менен алмаштырабыз. «\(x^2\)» деген нерсени \(t\) деп атайын: \[ t = x^2. \] Эми \(x^4\) дегенибиз \((x^2)^2\), башкача айтканда \(t^2\). Ошондо теңдеме мындай болуп калат: \[ t^2 - 5t + 4 = 0. \] Көрдүңбү? \(x\) жок болду, ордуна \(t\) келди. Эми бул жөнөкөй квадраттык теңдеме.
4. Анын тамырларын табабыз. Кайсы \(t\) лер бул теңдемени 0 кылат? Текшерип көрөлү:
- \(t = 1\): \(1 - 5 + 4 = 0\). Туура!
- \(t = 4\): \(16 - 20 + 4 = 0\). Туура!
Демек \(t = 1\) жана \(t = 4\).
5. Эми \(t\) тен \(x\) ти табабыз. Эсиңдеби, \(t = x^2\) дегенбиз. Демек:
- \(x^2 = 1\). Кайсы сандын квадраты 1? Бул \(1\) жана \(-1\). (Анткени \(1 \cdot 1 = 1\), \((-1) \cdot (-1) = 1\).)
- \(x^2 = 4\). Кайсы сандын квадраты 4? Бул \(2\) жана \(-2\).
6. Жооп: \[ x = 1,\ -1,\ 2,\ -2. \]
Бир гана суроо: кайсы жерден тартып түшүнбөй калдың — «\(t\) деп алмаштыруу» бөлүгүбү, же «квадраттын тамырын табуу» бөлүгүбү? Ошону айтсаң, дал ошону дагы жөнөкөйлөтүп түшүндүрөм.