Сверь числа и знаки с фото.
Микроскоптун тарыхы. 1590-жылы голландиялык Hans Janssen жана анын уулу Zacharias Janssen [неразборчиво] микроскопту ойлоп табышкан. [неразборчиво] XVII кылымдын ортосунда гана жакшыртылган. Микроскопту ойлоп тапкан окумуштуу Galileo Galilei болгон. Ал 1609-жылы «occhiolino» – томпок жана иймек линзалардын тутумун түзгөн. Дал ушул аспаптын аты микроскоп деп аталган. Дагы бир голландиялык чебер Кристиан Гюйгенс 1600-жылдардын аягында ахроматикалык линзаларды түзүү менен хроматикалык аберрацияны жоюуга аракет кылган. Бул микроскоптун тарыхындагы олуттуу [неразборчиво] болгон. Гюйгенстин [неразборчиво] азыркы илимде кеңири колдонулуучу жарык микроскопторунун [неразборчиво] негизги принциптерин түзгөн. Англиялык Роберт Гук өзүнүн «Микрография» деген эмгегинде клетка деген терминди киргизген. Ал эми голландиялык Антони ван Левенгук (1632–1723) 1500-жылдардын аягында [неразборчиво] жетишсиз болгон. Ал [неразборчиво] [неразборчиво] биринчи болуп [неразборчиво]. 32-сүрөт. Антони ван Левенгуктун [неразборчиво] [неразборчиво] 1676-ж. [неразборчиво] [неразборчиво] [неразборчиво] элементи [неразборчиво] [неразборчиво] 20 микрометрге чейинки [неразборчиво] [неразборчиво] [неразборчиво] түзүлүштөрдү ажырата алганды [неразборчиво] чүйгө берди. 59
33-сүрөт. Адамдын 1500 эсе чоңойтулган эритроциттери. [Рисунок: кызыл кан клеткаларынын топтому]
жасалган жөнөкөй чоңойтуучу линзанын болгонуна карабастан, биологдордон биринчи болуп изилдөө иштеринде колдонгон деп эсептелет. Ван Левенгуктун колго жасалган микроскобу анча чоң эмес абдан күчтүү бир линзалуу жасалышты болгон. Ал сүрөттөлүштү майда-чүйдөсүнө чейин кароого ыңгайсыз болгон.
Микроскоптун түзүлүшү. Азыркы микроскоптор 3000 эсе чоңойтууга жетишүү менен чоң органоиддерди, цитоплазманын кыймылын, клеткалардын бөлүнүшүн ж. б. көрүүгө мүмкүндүк берет (33-сүрөт). Көпчүлүк жарык микроскоптору төмөндөгүдөй бөлүктөрдү камтыйт: окуляр, станина, жарык бергич, предметтик столчо, объективи, револьвердик кармагыч, объективдер, конденсор, тубус, күзгү, конденсор диафрагмасы (34-сүрөт).
Окуляр (латын тилинде «oculus» – көз), анда линза бар, объективтин көрүнүшүн 5 – 24 эсе чоңойтот.
Тубус: объективден жарыктын нуру өтүүчү түтүкчө, объектив менен окулярларды бириктирет, алардын ортосундагы аралыкты бурама менен ылайыктап көтөрүүгө же түшүрүүгө болот.
Револьвердик кармагычта ар түрдүү объективдер жайланышкан. Объективдер ар түрдүү линзалардын жардамы менен объекттин чоңойтулушуна жооп берет, көпчүлүк учурда биологиялык объекттерди изилдөө үчүн 8х, 40х, 90х (эселүү) маркировкалуу объективдер колдонулат.
Предметтик столчо: үлгүнү 90° бурчтагы абалда кармайт.
Конденсор: үлгүгө жарык берет.
Конденсор диафрагмасы: үлгүгө түшкөн жарыктын санын жөнгө салат.
Күзгү: үлгүгө табигый жарык нурун багыттайт. Макровинт, микровинттин жардамы менен объектти так көрүүгө болот.
[Рисунок: микроскоптун түзүлүшү, 34-сүрөт. Оптикалык микроскоптун түзүлүшү. Белгилер: Окуляр, Тубус, Револьвердик башмасы, Объективдер, Столчо, Диафрагма, Күзгү, Макровинт, Микровинт.] 60
Оптикалык микроскоп (же жарык микроскобу) – жөнөкөй эки линзалуу кичине объекттердин көрсөтүлүшүн чоңойтуу үчүн колдонулуучу курама микроскоптун тиби. Эреже боюнча, объектиге жарык берүү үчүн предметтик столчого бекитилген кыймылдатууга мүмкүн болгон кичинекей күзгүчө колдонулат. Оптикалык микроскоп – эң эски жана колдонууга жөнөкөй микроскоптордун тиби. Микроскоптун бул тибин моноокулярдуу (бир окуляры бар) жана биокулярдуу (2 окуляры бар) деп алардын байкоо ыкмасына жараша бөлүүгө болот. Оптикалык микроскоп менен байкоочу объекттин өлчөмдөрү 200 нанометрге жакын (1 нм = 10⁻⁶ мм). Ошондуктан кээ бир клеткалык структуралар такыр көрүнбөйт, ал эми кээ бирлеринде майда-барат деталдарды аныкталбайт. Мисалы, биологиялык объектилердин өлчөмдөрү: ДНКнын молекуласы – 2 нм, рибосоманын диаметри 25 нм, митохондриянын узундугу 7 мкм (1 мкм = 10³ нм), хлоропласттын узундугу 5–10 мкм, өсүмдүк клеткасынын диаметри 30–50 мкм, жаныбарлардын клеткасынын диаметри 10–20 мкм.
Санариптик микроскоп суюк кристаллдык дисплейге же персональдык компьютерге туташкан электрондук камера менен жабдылган. Эреже боюнча, көз менен үзгүлтүксүз байкоо үчүн окуляры болбойт. Тринокулярдык микроскоптор өзүнө камераны туташтыруучу жөндөмдүүлүккө ээ жана USB-микроскобуна айланат.
Флуоресценттик микроскоп (же эпифлуоресценттик микроскоп) – бул препаратта жарыкты жутуу жана чагылтуу эффектиси менен бирге жарык [обрезано]
[Рисунок: 35-сүрөт. Электрондук микроскоп. 36-сүрөт. Рибосоманын электрондук сүрөтү. 37-сүрөт. Диатом баларырдын электрондук сүрөтү.] 61
Кыскача жооп
Жарык микроскопу эки линза системасы аркылуу чоңойтот: объектив (үлгүгө жакын, 8х, 40х, 90х) жана окуляр (көзгө жакын, 5–24х). Жалпы чоңойтуу алардын көбөйтүндүсүнө барабар:
\[ \text{жалпы чоңойтуу} = \text{объектив} \times \text{окуляр} \]
Мисалы, 40х объектив жана 10х окуляр: \(40 \times 10 = 400\) эсе.
Принцип кантип иштейт
- Жарык бергич (күзгү же лампа) үлгүнү жарыктандырат.
- Конденсор жарыкты үлгүгө топтойт, диафрагма жарыктын көлөмүн жөнгө салат — өтө көп жарык сүрөттү «күйгүзүп», аз жарык караңгы кылат.
- Объектив үлгүнүн чоңойтулган, чыныгы (тескери) сүрөтүн түзөт.
- Окуляр бул сүрөттү дагы чоңойтуп, көзгө жеткирет — ошондуктан эки чоңойтуу көбөйөт, кошулбайт.
- Макровинт — одоно, микровинт — так фокустоо үчүн. Револьвердик кармагыч объективдерди алмаштырат, тубус объектив менен окулярды бириктирет.
Түзүлүштүн негизги бөлүктөрү
| Бөлүк | Милдети |
|---|---|
| Окуляр | Объективдин көрүнүшүн 5–24 эсе чоңойтот |
| Тубус | Объектив менен окулярды бириктирет, аралыкты жөнгө салат |
| Револьвердик кармагыч | Ар кандай объективдерди кармайт (8х, 40х, 90х) |
| Объектив | Объектти чоңойтот, эң негизги чоңойтуу бул жерде |
| Предметтик столчо | Үлгүнү 90° бурчта кармайт |
| Конденсор | Үлгүгө жарык берет |
| Диафрагма | Жарыктын санын жөнгө салат |
| Күзгү | Табигый жарыкты багыттайт |
| Макро/микровинт | Так көрүүгө (фокустоого) жардам берет |
Тарыхы жана чеги
- 1590-жылы голландиялык Hans жана Zacharias Janssen биринчи микроскопко окшош аспапты жасашкан.
- 1609-жылы Galileo Galilei «occhiolino» — томпок жана иймек линзалардын тутумун түзгөн.
- Robert Hooke «Микрография» эмгегинде «клетка» терминин киргизген.
- Antonie van Leeuwenhoek (1632–1723) өз микроскоптору менен микроорганизмдерди байкаган.
Маанилүү чек: жарык микроскопу менен 200 нанометрге жакын өлчөмдү гана көрүүгө болот (\(1\ \text{нм} = 10^{-6}\ \text{мм}\)). Ошондуктан ДНК (2 нм), рибосома (25 нм) сыяктуу майда структуралар көрүнбөйт — аларды электрондук микроскоп изилдейт. Ал эми клетка (10–50 мкм), митохондрия (7 мкм) көрүнөт.
Түрлөрү
- Оптикалык (жарык) — эң эски жана жөнөкөй; моноокулярдуу (1 окуляр) жана биокулярдуу (2 окуляр).
- Санариптик — компьютерге же дисплейге туташкан камера менен; көз менен үзгүлтүксүз байкоо үчүн окуляры болбойт.
- Флуоресценттик — препарат жарыкты жутканда жана чагылтканда пайда болгон нурланууну байкайт.
Текшерүү
Эгер объектив 90х, окуляр 10х болсо: \(90 \times 10 = 900\) эсе. Демек 90х — эң күчтүү объектив, бирок анда фокустоо кыйыныраак жана жарык көбүрөөк керек.