Сверь числа и знаки с фото.
Кичинекей Өмүрбек шүмшүйгөн кара алачыктан ыйлап чыгып, ылай кире берди. Ал калтыраган коңур дабышы менен солкултап үн тартып дирилдеген кайгылуу үнү менен акырын озондой берди. — Атаке, а-ай, мен кентам? — дейт. Кээде басыла калып, таманын карап, чөңөр айырган жараларын тырмалап көёт да, кайта солкултап үн тартат. — А-ай... Атаке, а-ай... мен кентам? Өмүрбек уктап да кетти. Бирөк уйкусу тынч болгон жок... Арбактар аны кубалап, жуп кармап аларында атып келип, арбактардан куткарып алып качкандай болду... Өмүрбек ушундайча болуп жатканда Токмоктун сыртындагы дөбөгө жыйналган топко карай бир кайырчы келе жатты. Ал Өмүрбектин атасы — Бектурган эле... Аңгыча элдин ортосунан: — Мына муну көрдүңөрбү?.. Биринчи бирөө өлтүрөм!.. — деген чарчылдаган өкүм үн чыгып жатты. Бектурган түшүнгөн жок... Элдин арасы менен алдыга өтүп да: — Салаам алейкум, — деп колун бооруна алды. Чердейин эчки сакал ичке кара киши дагырадай селдесин түзөтүп жатып кажырып, казылган топуракка түкүрүп да: — Ой, Бектурган каракчысыңбы? Сен кайдан? Мына сенин шеригиң, — деп албууттанып жекире баштады, сөөмөйү менен колу аркасына байланган жаш жигитти көрсөттү. Жигит, [неразборчиво] колу аркасына байланган жаш жигитти көрсөтүп, [неразборчиво]
II — Аке, айланайын аке! Бирдемеңиз бар бекен? — деди алсыз аял. Бектурган жайдары бурулуп да: — Бар, бар, балам. Бери кел, — деди. Эски боз курдун ортосундагы эки түйүнчөктүн бирин чечип, он чакты чий боорсоктун тең жарымын бере коюду. Аял аны оозуна бир эле салды. Бирөк тиштеген эмедей кыбыратып чайнап ширесин чыгарды да, сөөмөйү менен баласына жедире баштады. — Кайсы элсин, балам? — Бугу болобуз, аке, Теңир жалгасын. — Мен сарбагышмын, балам. Колумдан келгени ушул. Текей терип жейли да, бир жакка жылалы. Ушул боорсокту кечээ Бөкөнчүкүнөн алдык эле, — деп чал бир аз кобураган болду. — Мен бүгүн ошондо болдум. Ити балтырымды жулуп салды. Катыны тепилеп чыгарды. Адамды кудай шылдың кылып жараткан экен, аке... Ал ит тарткан балтырындагы салбыраган этин кармап, көзүнүн жашын төктү да: — Аке, мен бул жерден бүгүн козголо албайт окшойм. Мага карабаңыз, — деди. Бектурган унчукпастан тезей терип келди. — Балам, сен мына муну жегин, биз сендиректейли, — деп тутамга чыкпаган тезейин бут берди, курдун экинчи түйүнчөгүн чечип, анын алаканына талканынын жарымын салды. Аялдын керебинде эрди өзүнөн өзү тартылып кыбыраса да, түк дабыш чыккан жок. Бирөк талканды кир жоолугун учуна түйүп жатып үнүн чыгара да, сөзүнүн дайынына ээ бола албай калды. Бектурган аялга мелтирей тиктеп калса да, ага бир ооз унчуккан жок. — Өмүрбек! Кел кагылайын! — деп, булактын башындагы термелип жүргөн баласын чакырды. Көнөчөк менен суу жутуп, терең үшкүрүп алгандан кийин гана: — Кош, келин, чамаң келсе илгериле. Аманчылык болсо дагы көрүшөрбүз, — деп алды да, анын араң жан баласын мурдунан чымчып алып, кайта өзүнүн колунун учуп өттү. Аял өзүнүн келечегине түшүнгөндөй болду. Эрини кыбыраган жок. Жаңы эле жолуккан ырайымдуу кишиден айрылгысы келбесе да, аны токтотууга эч кандай арга жоктугун ойлоп, эрксиз калтырап кетти. — Жардамыңызга ыракмат, аке. Менин... менин... атым... атым Айша. Тирүүлүктөн менин умутум үзүлүп калды! Менин атым Айша. Мен жер үстүнөн көрүнбөсөм, куран окуп, менин...
Бектурган андайга чыдап көргөн эмес, көзү чочтой кыйна... рып кетти да: — Супа, сөзүңө түшүнбөдүм. Сен мени эмнеге матайсың? Бул ким? Сен го баягы өлүмтүк изидеген доорончу жорукчу? — деп катуу сүйлөдү. Оттурган эл унчуккан жок. Бирөк Бектурганга бардыгы бурулуп карапты. Кимдир бирөө Бектурганды колтукка түртүп: — Кой, сүйлөбөсүн, — деп айтайын деди. Бирөк эки жагын карап тана тим болду. — Каракчы! Сенин башыңды дардан таанытам. Ой, кайдасыңар! — деп, молдо жигиттерин чакырды. — Мени бүгүн дарга ассаң, эртең мени сурай тургандар чыгат. Мен дагы элүү кишимиң. Алар да баш кошот. Васа калып мууздагандан мен улак эмеспиң. Мен Бектурганмын! Көлүктөр тийсе, бир экеөндү азыр эле ала жатам! «Мен дагы элүү кишимиң» деген сөз молдону эрксиз тоңтотту. «Көрөбүз! Колдон айлансын» деп, жутунуп келе жаткан жигиттерин токтото койду. Бектурганды тааныгандар: «Канткен менен баатыр да, кол салуута да мүмкүн. Бул карышкыр эмеспи! Өлбөгөн кайсы аянычтуу жаңы бар. Аянбайт» деп ойлонушту да, тим болушту. Колу байлануу турган жигит Бектурганды жат карап: — Карыя! Мына бул казылып жаткан менин көрүм! — деп муктана түштү да, — бул менин көрүм! Казып жаткан экөө менин эркис күрдөштөрүм, каздырып жаткан Супа молдо. Аны өзүңүз да билдиңиз. Бир ууч талкан үчүн тарта турган жазам мына ушул? ...Таманы жергей тийбей, дилдиректей учуп, чаңырып аялдын учуп турган элдин жүрөгүн туз куйгандай тызылдатты. — Айланайын молдоке-ай. Ысаны кантип өлтүргөн кыйдың... Мунун жазыгы эмне? Кагылайын молдоке! Аман жүрсө бир чыны талканыңдын мүдөөсүнө чыкпайсыңбы? Ысанын жанын калтырсаң, молдоке! — деп өкөгөн бойдон молдонун бутуна жыгылды... Мына ошол кездеги анын аянычтуу үнүн сүрөттөө өч мүмкүн эмес эле. Ал үчүлүктүн мүчөлөрүнүн бардыгына жалынып, бардыгынын буттарын кучактады. Молдо ага түк унчуккан жок: — Ал, мына бул долуну! — деп бир гана кыйкырды. — Айланайын жалгызым-ай! Айланайын каралдым-ай! Кагылайын боорум, ала жат! — деп, кармагандарга ээ бербей аял жулунуп жатты. Анын арык денелерин самтыраган кийимдери да жашыра алган жок. Ой, бир тууган! Солк этпеген Ысанын
көзүнө жаш толтурду. Тагдырга таарынып, унчукпаган сырттанды тилге киргизип. Өлүмгө солк этпей отурган эр жүрөктү өздө көтөрүп, ордунан турду. — Ой, ал-журт! Эжемди көрсөткүлө! Айланайын эл, эжемди бир көрсөткүлө! Жатындашымды бир кучактап алайын... Эч кимден үн чыккан жок. Карап тургандардын башы жерде карай ийилди... — Өлтүрсөңөрбү, жокпу! Муну кошо көмгүлө! — деген кыйкырык дагы чыкты. — Жок! Өлтүрбөймүн! Мен өлтүрбөймүн! — Эшим! Айланайын курбум, сен өлбө! Мени өлтүргөн сен эмессиң! Кыйналба. Сен акыретте күбө болосуң, сен тирүү кал. Сен элге айт, бир гана чап! — деп Ыса коркунучтуу көрдүн оозуна отура калды. — Жок, — деди Эшим, — менин жаным сеникинден артык эмес! Сенин убагына калганча, сени менен кучакташа жатам. Тирүүлүктө бир өстүк, бир оюндук, эми бир жаталы! Бирге чирийли! Тилибиз бирге токтосун, — деди да, алдастаган эмедей дирилдеп кетти. Көзүнө эчтеме көрүнгөн жок. — Сен мени менен кошо өлсөң, мен акыретте да ыраазы эмесмин. Акыретте да!.. Сен өлбө! Сен мени унутпа! Мени чын курдашым десең, мени кыйнаба! Тез гана бир чап! Мени унтуп. Сурагандарга мени айт, мени эсте. Мага куран окуп... — Балам!.. Айланайын!.. Сени эч ким унутпайт, — деп Бектурган кыйкырып жиберди да, таягын өйдө көтөрүп: — Сенин жүрөгүндү жараткан теңирге кулмун! Сенин өмүрүңдү талаш-кандарга наалат! — деди. Эшим жинди немедей теңселди. Өзүнүн өлөрүнө да көзү жетти жана «сен мени менен кошо өлсөң акыретте да ыраазы эмесмин» деген сөз аны эрксиз бандырды. — Кыйналба! Мени да кыйнаба. Тез. Ысаң сага ыраазы, курдашым, — деп Ыса дагы кайталады. Эшим кетменди ала коюп: — О, армандуу күн! — деп бакырды. Кетменди кандай шилтегенин билбей да калды. Анткени анын акылы кайдадыр, түбөлүккө качып жоголгон эле. Бакырган үн менен кошо кеткен... IV Токомок шаарынын башындагы сай ачкадан өлгөн адамдар менен атагы чыкты. Карга, кузгундар аларды чукулап, чексиз
137-бет: текст сүрөттө тескери жатат, толук окулбайт. Көрүнгөн үзүндүлөр боюнча 1-бөлүк ачкачылык жана Бектурган менен Өмүрбек тууралуу башталат. [неразборчиво]
Кыскача айтканда, бул чыгарма — ачкачылык мезгилиндеги оор трагедия. Негизги окуя Токмокдун айланасында өтөт; борборунда Бектурган, Ыса жана Эшимдин тагдыры турат.
1-бөлүк. Ачкачылык учурундагы оор турмуш жана Бектурган менен кичинекей Өмүрбектин абалы сүрөттөлөт. Бектурган ачка элдин арасында жүрөт.
2-бөлүк. Бектурган жолдо алсыз аял Айшага боорсок жана талкан берип жардам берет. Аялдын абалы өтө оор экенин, ал өлүм алдында турганын көрөт. Айша өзүнүн атын айтып, элден куран окутууну өтүнөт.
3-бөлүк. Токмоктун сыртындагы дөбөдө эл чогулган. Бектурганды «каракчы» деп айыпташат, ал өзүн коргойт. Андан соң Ысаны бир ууч талкан үчүн өлүм жазасына тартышат. Аялы жалынып-жалбарып, Эшим досту Ысанын ордуна өлүүгө даяр болот. Бирок Ыса Эшимди тирүү калтырып, өзү өлүмгө барып, элге чындыкты айтууну өтүнөт. Эшим кетмен менен Ысаны өлтүрүп, акылынан адашат.
4-бөлүк. Токмок шаарынын башындагы сайда ачкадан өлгөндөр жана алардын сөөктөрү сүрөттөлөт. Бул — бүткүл трагедиянын кайгылуу жыйынтыгы.
Кантип түшүнүү керек: ар бир бөлүктө негизги окуяны эмес, адамдардын абалын жана ачкачылыктын адамды кандайча сындырарын карап оку. Ыса менен Эшимдин достугу, Бектургандын элге жардам берүүсү — чыгарманын эң маанилүү учурлары.
137-беттеги текст сүрөттө тескери жатат жана толук окулбайт; 1-бөлүктү сөзмө-сөз тактоо үчүн анын түз, ачык сүрөтү керек.