Мұхтар Омарханұлы Әуезов (1897-1961) - қазақ-тың ұлы жазушысы, қоғам қайраткері, ғұлама ғалым. Мұхтар Әуезов «Абай жолы» М.Әуезовтің бас кітабы, қазақ әдебиетіндегі бірінші…
Мұхтар Омарханұлы Әуезов (1897-1961) - қазақ-тың ұлы жазушысы, қоғам қайраткері, ғұлама ғалым. Мұхтар Әуезов «Абай жолы» М.Әуезовтің бас кітабы, қазақ әдебиетіндегі бірінші роман-эпопея. Бірінші кітабы 1942 жылы, екінші кітабы 1947 жылы жарыққа шықты. 1949 жылы эпопеяның «Абай» атанған алғашқы екі кітабына КСРО мемлекеттік сыйлығы берілді. 1952 жылы «Абай жолы» романының үшінші кітабы, 1956 жылы төртінші кітабы басылып шықты. 1959 жылы «Абай жолының» тұтас төрт кітабына Лениндік сыйлық берілді. («Абай жолы» арқылы қазіргі қазақ прозасы дүниежүзі әдеби классикасының шырқау шыңына шықты. Өйткені «Абай жолы» бірнеше шет тіліне аударылды. Сол арқылы әлем қазақ халқын, оның ұлы ақыны Абай туралы білді. «Абай жолы» романы тарихи тақырыпқа жазылды. Романда ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басындағы қазақ халқының түрмыс-тіршілігі суреттеледі. Абай образы арқылы қазақ даласына келген жаңалықтар, теңсіздіктер, халықтың әділетсіздікке қарсылығы баяндалған. ...Көлқайнар суы мөлдір, мол булак, бол-ранмен, кең қоныс емес. Жайлауға қарай Шыңғыс асқалы беттеп келе жатқан елдің уш-төрт ауылы коныпты. Бұның бәрі «Құнанбай ауылы» деп ата-лады. Өзінің ауылы мен жақын туыстары-ның ауылдары. Бұлақтың айналасына жиі қонған ауыл дардың үйлері де, шұбыртқан малы да, адамдары да кешкі мезгілде ыю-қию ара-дасып жатқан сияқты. Жерошақтардан шыққан түтіндері де біріне-бірі қосылып уласып, тұтасқан көкшіл мұнардай тарайды. Үрген иттер, мал қайырған айқайлар, маңыраған қой, қозы шулары араласып жатыр. Кешкі суға келе жатқан қалың жылқының кісіней шапқан дүбірі болсын немесе оқта-текте азынай кісінеп, үйірін іздеп шапқан жас айғырлар дауыстары болсын барлығы да осы отырған ауылдардың кешкі тіршілік тынысын білдірген сияқты. R Ma Баланың барынша сағынған көрінісі. Қазір жүрегін аттай тулатып, соншалық қуантып, еркін алған көрінісі. Жүргіншілер бұлақтың дәл қасына ең жақын қонған ауылға келе жатыр. Ортасында бес үлкен ақ үй бар, көп үйлі ауыл Абайдың екі шешесі Ұлжан мен Айғыздың ауылы. Осы ауылдың шеткі үйлерін сырттап, ортадағы үлкен үйлерге қарай беттеп келе жатқан үш аттыны бұл ауыл тез таныды. Әсіресе қораның ортасында қосақталған қойды сауып отырған әйелдер бұрын көрген екен. Етектерін белдеріне қайырып түріп алған, алжапқыш тартқан қалыптарымен, қолдарына шелектерін ұстасып, жүргіншілерге қарап: - Анау Абай ғой, Абай ғой, айналайын-ай! Апасына айтайыншы, деді. Бәсе, Телғара ғой... жаным-ау, мынау... Телғара! Әпкеме айта-йыншы, деп, үлкен үйге қарай үмтылысқан... Мұхтар Әуезов «Абай жолы» роман-эпопеясынан («Қайтқанда», 1-кітап) Оқулық 120-121 бет, 1-тапсырма. Мәтінді оқу, ауызша аудару. Мәтін бойынша сұрақтарды көшіріп, жауап жазыңдар. 1)Әр азатжолда не туралы айтылған? 2)Құнанбай ауылы туралы не білдіңдер? 3)Көлқайнардағы кешкі тіршілік көрінісі қандай? 4)Сауыншы әйелдер үлкен үйге неге ұмтылды? 5)Бала сағынышы?
Келіңіз, тапсырманы бірге қарайық. Біздің мәтініміз Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясынан алынған. Одан кейін сұрақтарға жауап береміз.
1) Әр азатжолда не туралы айтылған?
Жауап:
Бірінші азатжол: Мұхтар Әуезовтің өмірі мен шығармашылығы туралы, оның «Абай жолы» роман-эпопеясының жариялану тарихы, сонымен қатар, бұл шығарма арқылы қазақ әдебиетінің әлемге танылуы.
Екінші азатжол: Құнанбай ауылының сипаттамасы, ауылдың халқы, олардың тіршілік тұрмысы, кешкі уақытта ауылдағы адамдардың, малдардың тыныс-тіршілігі, қоршаған орта.
Үшінші азатжол: Абайдың ауылына келген қонақтардың көрінісі, олардың ауылмен танысуы, әйелдердің шаруашылық ісінде қарапайым өмірлеріндегі көріністер.
2) Құнанбай ауылы туралы не білдіңдер?
Жауап:
Құнанбай ауылы — Мұхтар Әуезовтің шығармасында қойылған ауыл. Ол – Абайдың туған ауылы. Ауылдың тұрмысы, шаруашылығы, жан-жағындағы табиғат ерекшеліктерімен сипатталады. Ауылдың үлкендігі, ауыл тұрғындарының саны, шаруашылық тыныстары, кешкі шақтағы пейзажы сипатталып, ауылдың өмірі көркем тілмен бейнеленеді.
3) Көлқайнардағы кешкі тіршілік көрінісі қандай?
Жауап:
Көлқайнардағы кешкі тіршілік көрінісі жанданып, ауыл тұрғынының тіршілігіне тән өртеп берілген. Ауылдағы үйлерде, малдардың даусында, иттердің үргенінде адамдардың күнделікті істерін, мал бағып жүрген сәттері, суға әкелген жылқылар мен қозылардың дауысын сипаттайды. Бұл түстер ауыл өмірінің қарбалас, көңілді және тынымсыз екенін көрсетеді.
4) Сауыншы әйелдер үлкен үйге неге ұмтылды?
Жауап:
Сауыншы әйелдер үлкен үйге ыңғайланып, Абай мен Телғараны танып, оларды көруге ұмтылады. Әйелдердің Абайды тануы мен оған деген махаббат, бауырластық сезімдері ерекше. Олар Абай мен Телғараның ауылда болғанын естіп, өздерінің сүйіспеншіліктерін көрсету үшін ұмтылды.
5) Бала сағынышы?
Жауап:
Баланың сағынышы — ауылға барып, өзінің туған-туыстарымен, әсіресе анасы мен жақындарымен кездесуге деген қуанышы. Оның жүрек лүпілі, сезімінің толқуы, ауылдың тынысы мен достарын қайтадан көргісі келу барысымен көрінеді. Бала үшін бұл сәт — ерекше қуанышты, сол себепті ол жүрегінде қуаныш пен рахат сезімдерін сезінеді.
Қорытынды
Мәтін мен негізгі сұрақтарға жауап берілген бойынша, Мұхтар Әуезовтың «Абай жолы» роман-эпопеясындағы қазақ халқының тарихи, мәдени, әлеуметтік өмірі туралы мағлұмат алдық. Жазушының шеберлігі мен суреттеу стилі арқылы ауыл өмірінің қаншалықты бай әрі қызықты екенін көреміз.
