Переведи Тагы берничә атналар эшләгәч, юллык, өйгә вак-төяк бүләклек тә арттырдым да, Уралның тирән шахталары белән бәхилләшеп, Зәңгәр Чишмә ягына таба юл тоттым. Кайтышлый, тагы Салават баһадирның Мәргәне кабере янына биек тау башына утырып хәл җыйдым. башлага калды: Үбе Яңгырлы-болытлы көз, аның артыннан карлы-буранлы каты кыш үткән; минем баштан да әллә ничаклы хәлләр кичкән, ләкин Зәңгәр Чишмә аз гына да үзгәрмәгән. Ул һаман да элеккечә зур, мәһабәт булып, әллә кайдан җәелеп, һаман элеккечә матур кояш нурлары белән уйнап яши икән әле.ек RE H XX Тәкъдирнең язганы шулай булгандыр, күрәсең, инде. Сентябрьдә китәм, язгы сабанга кайтып җитәрмен насыйп булса, дигән идем. Чама чамадан ерак китмәде. Мин авылга кайтып төшкәндә, солы, борайны чәчеп бетергәннәр, тары, карабодайга яңа чыкканнар гына иде эле. Әткәй кат-кат рәхмәт укыды: Ахыры хәерлегә генә була күрсен, һичбер көтелмәгән эш булып чыкты бу, балам, ди. Әнкәйнең шатлыгына чик-чама юк. Аңа дип алып кайткан күлмәклек белән яулыкны биргәч, түзмәде, елап җибәрде: - Мал да, бүләк тә өмет итмәгән идем... Башы исән-сау гына кайтса ярар иде, дип, намаз арты саен елап-елап дога кыла торган идем... Бер-вакыт әллә кайсы шахта җимерелгән, уналты кеше аста калып изелгән, утыз кеше имгәнгән, имеш, дип сөйләделәр, шуны ишеткәч, ашаганым аш, эчкәнем су булмады... Бердәнбер балам иде, аңардан да аердың, күрәсең, дип, көн еладым, төн еладым, ди. Өйдәгеләрдән авыл хәлләрен сорашып, ни күргәннәремне сөйләп берничә сәгатьләр утыргач, урамга чыктым да иптәшләрне эзләргә кит-тем. Бәлки, Гайнияне дә очрата алмаммы дигән өмет бар иде. Шул арада минем бүләкләр, ике йөз тәңкәләр бөтен авылга таралып та өлгергән икән. Һәркем, исәнлек-саулык сорашуга, сүзне шул якка бора: Эш белән генә ул чаклы мал таба алу бик авыр хәл... Берәр җирдән эләккәндер яисә, кисәкләтә алтын табып, хуҗаңа бирми калдырган-сыңдыр, диләр. Әйе, мин әйтәм, табарсың кисәкле алтыннарны! Анда арыслан кебек ир-җегетләр бөтен гомерләре буенча алтын казыйлар да аякларын-дагы ревматиз белән аркаларындагы бөкреләреннән башка бер нәрсә дә таба алмыйлар, дим. - Хәерле булсын инде, ничек булса да, яхшы кайткансың... Картая башлаган көннәрендә ата-анаңа зур ярдәм булган, диләр. Юлда очраганнардан мең бәла белән котыла-котыла, Галиләргә барып життем. Ул бакчаларында, чәчәкләр арасында, әллә нинди матур сурәтле мөселманча китап укып ята иде. Өстенә кинәт барып чыккач шаша калды: - Бу кем?.. Солтан, синме?ди. Үбеп, кочаклап, бик озак күреште. Шунда ук чәй китерде, вак бәлешләре белән барын бергә җибәрә баш-ладым. 143 исапли, ди. Иптәшләр таралгаладылар, ди. Шаһбаз күптән түгел кайткан иде, ул каядыр бер заводка урнашкан бугай, һәрвакыт шунда торырга - Ну, сез аның белән килештегезме? Гали көлде: - Менә җүләр, әлбәттә, килештек!.. Ну, ярый... Син үзең бик баеп кайткансың, ди. Куык очырасыңмы, элло чыннан да шулаймы?.. Ну, дим, кая безнең башка иптәшләр? Эткойн if Насый быз, юкса Ой ку ала паре алдык... Иптә Эгкой да Өйне рахмәт алчысы H бу эш Мин аңа сөйләп бирдем. Фазыйл кымызда икән. Шушы көннәрдә кайта, ди. Гыйлажи атасы белән күрше авылда мәчет эшли, ди. Ул да базар көн кайтмакчы иде, ди. Исәнләштем дә туры өйгә киттем. Кич староста килде. Аның янына Шаһи карт белән Жамалины ча кырдык... Эшләр тиз жайланды. Старостаның мөһере белән кәгазе дә кесәсендә икән, аштан соң, чәй эчкән вакытта ук, урынны безнеке ясап беркеттеләр. Зариф оста янәшәсендә күптән үк Себергә сөрелгән безнең кардәш Минһаҗның буш урыны ята. Бу алты гына сажин булганга, өй салып керергә закон кушмый. Аның янындагы тыкрык өч-дүрт арба берьюлы сыярлык шундый киң. т Безгә менә шул буш урын, аның өстәвенә теге тыкрыктан бер-ике са-жин җир кирәк иде. Кызу кулдан моны бетереп алдык. Ике карт тамга салды, староста мөһер басты да кәгазьне әткәйгә бирде: не Теләсәң, иртәгә үк тот та күч... Менә картлар сиңа тыкрыктан ике сажинны үлчәп бирерләр... Барлыгы сигез сажин була... Закон буенча йорт салып керү өчен бу бик җитә, диде. -ны Рәхмәт укып, догалар кылып, яңа йортка бәхетләр теләп, ярты төн вакытында чыгып киттеләр. XXI-XXIV Сиксән биш сумга югары оч Галәвинең алтыпочмаклы өен алдык. Үзе ике генә ел торган. Бүрәнәләре яңалар, корылар. Ишек, тәрәзә, идән, түшәм бары да бик бөтен. Тик, бераз биегрәк булсын өчен, нигезгә берәр бүрәнә салырга туры киләчәк. Утыз сумга Садыйк байның бер келәтен алдык. Зур гына, иркен генә. Өсәкләре дә бик яхшы икән. Булгач-булгач ак келәт булсын дип, моңа кечерәк кенә бер тәрәзә дә куйдырырга исәплим. 144 Откәйнең көздән чыгарып калдырган ташы бар икән. Алты сажин, Насыйп булса, ойнен де, келәтнең де астына тирән итеп нигез салыр-был, юкса су китеп чери, фәлән итә башлый. Ой кузгаткач, аның кирәге күп була икән. Кыегы, ишегалды, тагы дала нәрсәләре өчен егерме тәңкәлек төрле бүрәнәләр алдык... , киртәләр, такталар Иптәшләр: «Үзең маташсаң, озакка китәр, әйдә өмә ит!» Әткәй дә риза булды. диделәр. Ойне, келәтне, таудагы ташны да өмә белән ташыдык. Жегетләргә рахмәт инде: Гали дүрт аты белән ике ялчысын җибәрде. Фазыйл кы мыздан кайтмаган иде. Заһит хәзрәт үзенең балта эшенә бик оста карт ялчысы белән ике ат бирде. Ну, жегет, сиңа яңа нигез корабызмыни? Миннән башка булмый дип, Гыйлаҗи да балтасын, пычкыларын күтәреп кайтып бу эш! житте. - Синең хәбәрне ишеткәч, ди, мәчетне ташлап кайттым, ди. Сиңа, ди, шундый бер өй ясап бирим, бөтен Агыйдел буенда даның чыксын; өең, якмыйча, май кебек җылы булсын, ди. Башкалар да, һәркем кулыннан килгәнчә, атлы аты белән, атсызы кул көче белән булышып, уен-көлке эчендә өй белән келәтне ташып та бетерделәр... Икенче көндә, күрше-күләнне җыеп, өмә сымаграк ясап, өйне мүкләп күтәрдек. Бусына инде Зариф оста, берничә сәгатькә кайтып, үзе дә бу-лышты... Яңа күрше Гайнияләр аш-су белән ярдәм иттеләр. Берничә көннән мич тә өлгерде. Шулай итеп, бер атна дигәндә, без бу яңа урынга, яңа өйгә бөтенләй торырга да күчтек күпер башындагы чүплектән мәңгегә-мәңгегә котыл-дык. XXV Фазыйл сүзендә торды. Агыйдел буендагы сөйләшүдән бер атна үтүгә, ул сәфәргә чыкты. Ул, кыш укырга акча табар өчен, бу җәйне хезмәт итеп үткәр-мәкче. Аны озату миңа, бер яктан, бик авыр булды. Икенче яктан, шатлан-дым: Фазыйл хәзер үзенә хуҗа була... Үзенең сөйгәне Гәүһәр белән ирек-ле тормыш төзерлек азат юлга керә. Башка нәрсә әйтим: хәерле сәгатьтә, дускаем! 145 Фазыйлдан соң Гали дә озак калмады. Шаһбаз ике генә көнгә кайтан иде. Ул хәзер «Иж» дигән бер заводта эшли икән. Шунда урнашырга уйлыйм, ди. Чәчәргә җирең, җигәргә атың булмагач, Зәңгәр чишмә суы белән генә яшәп булмый бит, ди. Дөрес сүзгә ни әйтәсең?! Аны озаттык. Агыйдел буенда Гыйлаҗи белән мин генә калдым. Бу иптәш тә ат-нага бер генә кайта. «Кысылдык» башкортлары, жир сатып акча алгач, үзләренә мәчет салдырырга, күперләр эшләтергә тотынганнар икән. Гыйлаҗи, балталарын, пычкыларын күтәреп, шунда эшләргә йөри. Зәңгәр Чишмәдә тик мин берүзем! XXVII Шулай үзалдыма сөйләнеп, азбар эчендә арба төзәтеп маташа идем... кемдер кыйбла як читән ашасыннан безгә сикереп төште. Карасам, Гыйльминур җиңги икән! Ачуым берьюлы таралды, шатланып ук кит тем. Яратам, валлаһи, шундый хатыннарны: һәрвакыт шат, уенчак, эшкә уңган, сүзгә үткен, уен-көлкегә дисәң, чыдап кына тор! Мин сиңа хәбәр белән килгән идем, ди. Күңелем нидер сизенде; мөгаен, Гайниядән бер хәбәр бардыр кебек тоелды. Җиңгәкәем, хәбәреңне сөйли күр, дим. Ул, яңадан азбарга кереп, мин төзәтә торган фурманның арт тәгәрмә-ченә утыра да хәбәрен сөйләп бирә. Чынмы минур жиңг Жинги с Уйнап бер яулык Нәрсә б чәчәкләп-ч тора бу час Гыйль кич йокла Мин Сабы енда бер ганга, ба Әтка шып ки үзара ж шунда, Ун безгав башла Б чакла очра rem Их, җегетләр! Бәхет ишекләре бер ачылса, гаҗәп була икән ул! Нәрсә ди бит! Хәбәре нәрсә бит! Һәр сүзе мең алтын тора бу хәбәрләрнең! на б Минем Гайниякәем Гыйльминур белән сердәш икән, ахирәт икән! Сафа өйдә булмагач, аулак өй дип, җиңгәсенә, чигүләрен алып, кичә кич утырырга кергән. Шунда үзенең дустына эч серләрен ачкан. «Мин Солтанны яратам, авылда аннан башка һичбер җегет күземә күренми», дип, озак-озак сөйләгән! Боларны ишеткәч, шатлыгымнан ни эшләргә белмәдем Чынмы? Чынмы? Мине юкка тилертмисеңме? дип, яңадан Гыйль-манур жингигә барып тотындым. Жиңги бөтенләй икенче сабыр тавыш белән: - Уйнап сөйләргә мин баламыни?.. Менә бүләге дә! дип, җиң эченнән бер яулык чыгарып бирде. Нәрсә бит яулыгы! Кызыл җирлек өстенә яшелле-сарылы дебет белән чәчәкләп-чәчәкләп чиккән! Карасаң, күзең рәхәтләнә: шулай ал-гөл чәчеп тора бу чәчәкләр! Гыйльминур җиңги китте, мин Гайниягә сәлам җибәрдем: «Бүген кич йокламасын, ил-күз тынгач, аның янына барырмын», дидем. XXVIII Мин Гайнияне баладан ук беләм. Сабый чакта без аның белән бергә үстек. Бик күп еллар Агыйдел бу-енда бергә каз бәбкәләре сакладык. Аның анасы аз гына кардәш тә бул ганга, безгә һаман катнашырга туры килә иде. Әткәйләр Гыйрфан байга таш кибет эшләгәндә Гыйлаҗи белән дусла шып киткәч, мин бу йортка бигрәк тә еш килә торган булдым. Малайлар узара җенләнеп уйнап йөргәндә, бездән кече булса да, Гайния дә һаман шунда, безнең тирәдә урала иде. Ундүрт-унбиш яшьләр булгач кына, әнкәсе Гайнияне: Синең ир малайлар белән уйнап йөрер чагың үткән инде! дип, безгә катнашудан тыя башлады. Шулай безне тыйдылар. Кеше алдында очрашып сөйләшеп булмый башлады... Әмма безнең күңелләрне аера алмадылар. Буяулы чиләкләрен күтәреп, бөгелә-сыгыла суга барган-кайткан чакларында, уракка, печәнгә йөргән вакытларда без аның белән бик еш очраша, очраган саен, мин Гайниягә күз кысам, каш сикертәм, ул миңа, шәл астыннан матур җылмаеп, сөеп карап үтә иде. Берничә мәртәбә бергә эшләргә дә туры килде. Гыйрфан байда маши на белән ашлык сукканда, моның иң шәбе булды.