Айлар, жылдар өтті. Шахталар мүлде өзгерді. Шахта өзгерісі бүкіл Қарағандыны өзгертті. Қазір «техника бәрін шешеді» демейді, «кадр бәрін шешеді» дейді. Техника жасалды, енді соны…

8-тапсырма. Мәтіндегі кейіпкерлерге мінездеме

Ұсынылатын құрылым: әр кейіпкерге қысқаша бейне (кім екендігі), көріністері мен мінезі, оның мақсаттары/ Motivations, рөлі сюжекте және шығарманың тақырыбына қатысы. Негізгі цитаталарды қысқаша иллюстратив ретінде қолдануға болады.

1. Мейрам

• Көрініс: үш қабат сүр үйдің екінші қабатындағы кең кабинетте жалғыз жүрген, қала тағдырын ойлаған адамның бейнесі. Ол қаланың болашақ жоспарын ойластырып, нақты қажеттіліктерге назар аударады: су, электр, көгалдандыру және мәдениет туралы пікір айтады.
• Мінезі/ұстанымы: көреген, алға қойған мақсаттарға жету үшін шешімді әрекет жасай алатын адам. Өмірлік ұстанымы – материалдық байлықсыз да urban мәдениеттің болуы мүмкін емес екенін түсіну; техникаға ғана емес, кадрға да үлкен мән беру қажет екенін сезінеді.
• Мақсаттары/Motivations: қалада су, электр, өсімдіктер сияқты тіршілік нәрлерінің болуы арқылы нағыз мәдениетті қалыптастыру. Қала болашағын техникалық жабдықтармен ғана емес, адам факторымен де байланыстырады.
• Рөлі мәтінде: идеяның қозғаушы күші, қалаға қатысты әлеуметтік-мәдени жобаларды алға тебетін көшбасшыға жуық образ. Мақпалмен бірге қалаға қатысты сын-пікірлер мен бағдарламалық ойларды білдіреді.
• Тақырыпқа қатысы: “техника бәрін шешеді” идеясын сынай отырып, кадрдың, тұрғындардың, әлеуметтік құрылымдардың маңызды екенін көрсетеді. Оның сөйлеуі мен шешімдері шығарманың негізгі идеялық конфликтісін (өндірістік өрлеу vs мәдени-адамдық байлық) айқындайды.
• Иллюстратив дәйек/мықты сөз тіркестері: «Судың, электр байлығы болмай, қалада нағыз мәдениет байлығы болмайды», «Көтермелі өндіріс, алға кетер еді» сияқты ой-пікірлері оның басқақтарға қарағанда мәдениетті бірінші Place қоюын көрсетеді.

2. Мақпал

• Көрініс: Мейрамның әңгімесіне қатысатын, үйдегі кең ойлы әйел бейнесі. Оның қара шашыға ақ ұшқын түсіп тұрған сипатымен жасына қарамастан ойлы, мазасыз, жауапкершілікті сезінетін образы айқын.
• Мінезі/ұстанымы: интеллектілі, ойлы, алда көретін, мәдени-әлеуметтік мәселелерге терең мән беретін адам. Жүрегі қала халқының болашағын қорғайтын тұжырымдармен толы.
• Мақсаттары/Motivations: қалаға су, электр сияқты кәрілік жылдам даму үшін қажет ресурстар керек деген пікірі бар; қала мәдениетінің дамуы осы ресурстарсыз мүмкін емес екенін дәлелдеуге тырысады.
• Рөлі мәтінде: идеяның қозғаушы күші; Мейрамның ой-пікірлерін күшейтетін, оның іс-әрекетін мотивтейтін катализатор. Оның сөздері арқылы қалада мәдени-өркендеуге бағытталған бағдар айқындалады.
• Тақырыпқа қатысы: адам капиталын, әлеуметтік-мәдени факторларды техникалық прогресстен жоғары қою концепциясын бейнелейді. Мақпалдың монологтық рөлі – идеялардың рухани-адамдық маңызын ашу.
• Иллюстратив дәйек/мықты сөз тіркестері: «Су, электр байлығы болмай, қалада нағыз мәдениет байлығы болмайды.» – Мақпалдың қайнар сөзі ретінде, оның қалаға мәдени-рухани негіз қажет екенін айқындауы.

3. Қанабек

• Көрініс: Қалалық советтің алдына келгенде мәшинеге мінген, жолшы ретінде көрінетін кейіпкер. Ол жүргізуші ретінде көріністе бар, нақты сипатталмаса да адамның жұмысшы-қызметкер рөлін білдіреді.
• Мінезі/ұстанымы: жауапкершілікті, еңбекшіл, қала автоматикасы мен рутиндік жұмыстардың символы ретінде қызмет етеді. Дипломатиялық емес, нақты қызметкер ретінде сипатталады.
• Мақсаттары/Motivations: жолды қауіпсіз және нақты бағытпен жүргізу, қалаға қажетті адамдардың іс-әрекетін қамтамасыз ету.
• Рөлі мәтінде: идеяны іске асырушы және нақтылы әрекеттерге көшіретін тұлға; қалалық қозғалыстың физикалық аспектілерін қамтамасыз етеді.
• Тақырыпқа қатысы: өндірістік прогресстің материалдық жағымен байланысты мақсаттарын көрсетеді. Техникалық прогрестің нақты жүзеге асуын бейнелейді.
• Иллюстратив дәйек: «Қалалық советтің алдына келгенде мәшинеге Қанабек мінді» деп нақты көрініс беріледі.

4. Домалақ мұрын балаша жігіт (көрініс бойынша кішкентай мальчик)

• Көрініс: сыртта Мейрамға қарсы тұрған, машина есігін ашып қарсы алған баласы бейнесінде. Қысқа ғана көріністе жас ұстаздық-ұқыптылық, қарапайымдылық бейнесі көрінеді.
• Мінезі/ұстанымы: жас, көмектесуге әзір, қысқа жолмен көмектесетін, қалалық ортаның өзіне тән жасампаздық факторларының символы.
• Рөлі мәтінде: әкімшілік-қалалық ленталар арасында ересектерге жол ашатын, адамгершілік бастаулардың көрінісі ретінде қызмет етеді.
• Тақырыпқа қатысы: балалар арқылы келер ұрпаққа үміт пен өзгерістердің жаңаруын күту идеясы беріледі.
• Иллюстратив дәйек: “Домалақ мұрын бала жігіт мәшиненің есігін аша қарсы алды.” сөйлемі арқылы бейнеленген.

Қысқаша қорытынды

• Мейрам және Мақпал – қаладағы мәдени-әлеуметтік мәселелерді қозғайтын, болашаққа бағытталған ойшыл-басшы-көзқарасты жұп. Олар техниканың өзінен бұрын адам және мәдени факторларды алға қойған, өндірістік прогресске сыналатын қарсы тұстарды көрсетеді.
• Қанабек және бала – өндірістік процестің, қоғамның күнделікті жұмысшыларын бейнелейді. Олар техникалық прогрестің нақты, материалдық көрінісін көрсетіп, идеяны іске асыратын «құрал» ролін атқарады.
• Жалпы тақырып тұрғысынан: мәтінде “техника бәрін шешеді” идеясына қарсы тұратын, кадр және адам факторының шешуші мәні туралы ой айтылады. Кейіпкерлердің мінездемесі оқу-әдеби талдау бойынша осы конфликтіні түсінуге көмектеседі: қаладағы өрлеу тек машиналармен емес, мәдени- Human капиталымен де жүзеге асады.

Егер қажет болса, осы мінездемені нақты үзінділермен сәйкестіріп, әр кейіпкерге қысқа эссе түрінде 1–2 параграфтық жауап дайындаймын.