Айлар, жылдар өтті. Шахталар мүлде өзгерді. Шахта өзгерісі бүкіл Қарағандыны өзгертті. Қазір «техника бәрін шешеді» демейді, «кадр бәрін шешеді» дейді. Техника жасалды, енді соны еркін меңгеру жарысы кетіп барады. Бадия, атбарабан, бу, қайла бір кезде Қарағандыны қозғаушы зор күш болса, бұл кезде кері тартушы күш есебінде қатардан шығуға айналды. Электр түсті алға. Көміршілердің қолында врубмәшине, электровоз, электрлі балға, конвейерлер ойнайды. Бұрынғы қолбұранды жалғыз ғана шахтаның орнына енді мәши-неленген жетпіс-сексен шахта бар. «Жаңа Қарағанды», «Көмірлі Карағанды» деп қала екіге бөлінді. Жаңасына облыс орталығы орнады... Осы күндердің бірінде, жаңа қалада, үш қабат сүр үйдің екінші қабатындағы кең кабинетте Мейрам жалғыз жүр. Мақпал қара қою шашына некен-саяқ ақ енген. Жасы әлі отыздың ішінен шықпаса да, ой басып, ауыр жүр. Екі қолы артында, қора жақтағы терезеге келіп, фонтанға қарады. Фонтан маңы еккен ағаш, гүл, электр шамдары... Алақандай аумақ суға, шамға, өсімдіктерге бөленген соң жан саясы болып түр. Әр корпусқа осы керек! деді Мейрам ішінен. Су, электр байлығы болмай, қалада нағыз мәдениет байлығы болмайды. Соны айтты да, Мейрам бөгелмей шығып кетті. Тыста домалақ мұрын бала жігіт мәшиненің есігін аша қарсы алды. Қалалық советтің алдына келгенде мәшинеге Қанабек мінді. Күрең жолдардың біріне түсіп алып, көмірлі Қарағандыға тартты. Екі қаланың арасы он екі километр. Тарам-тарам жолдарды ерсілі-қарсылы ағылған жүк мәшинелері ойып тастаған. Мәшине еркін жүре алмай келеді. Мейрам өзі ұстады рөлді. - Қалада қазір жүздеген мәшине бар,- деді Мейрам. Жүздеген шофер басшыларын жетелеумен жүр. Жүздеген үй қызметшісі бар, олар хозяйкаларын бағумен жүр. Өз үйін баға алмаған хозяйка, өз мәшинесін жүргізе алмаған басшы «мүгедек» емес пе?.. Сол «мүгедекті» бағушылар өндіруші болса, өндіріс бұдан да алға кетер еді. 8-тапсырма. Мәтіндегі кейіпкерлерге мінездеме жазыңыздар.

8-тапсырма. Мәтіндегі кейіпкерлерге мінездеме Ұсынылатын құрылым: әр кейіпкерге қысқаша бейне (кім екендігі), көріністері мен мінезі, оның мақсаттары/ Motivations, рөлі сюжекте және шығарманың тақырыбына қатысы. Негізгі цитаталарды қысқаша иллюстратив ретінде қолдануға болады. 1) Мейрам - Көрініс: үш қабат сүр үйдің екінші қабатындағы кең кабинетте жалғыз жүрген, қала тағдырын ойлаған адамның бейнесі. Ол қаланың болашақ жоспарын ойластырып, нақты қажеттіліктерге назар аударады: су, электр, көгалдандыру және мәдениет туралы пікір айтады. - Мінезі/ұстанымы: көреген, алға қойған мақсаттарға жету үшін шешімді әрекет жасай алатын адам. Өмірлік ұстанымы – материалдық байлықсыз да urban мәдениеттің болуы мүмкін емес екенін түсіну; техникаға ғана емес, кадрға да үлкен мән беру қажет екенін сезінеді. - Мақсаттары/Motivations: қалада су, электр, өсімдіктер сияқты тіршілік нәрлерінің болуы арқылы нағыз мәдениетті қалыптастыру. Қала болашағын техникалық жабдықтармен ғана емес, адам факторымен де байланыстырады. - Рөлі мәтінде: идеяның қозғаушы күші, қалаға қатысты әлеуметтік-мәдени жобаларды алға тебетін көшбасшыға жуық образ. Мақпалмен бірге қалаға қатысты сын-пікірлер мен бағдарламалық ойларды білдіреді. - Тақырыпқа қатысы: “техника бәрін шешеді” идеясын сынай отырып, кадрдың, тұрғындардың, әлеуметтік құрылымдардың маңызды екенін көрсетеді. Оның сөйлеуі мен шешімдері шығарманың негізгі идеялық конфликтісін (өндірістік өрлеу vs мәдени-адамдық байлық) айқындайды. - Иллюстратив дәйек/мықты сөз тіркестері: «Судың, электр байлығы болмай, қалада нағыз мәдениет байлығы болмайды», «Көтермелі өндіріс, алға кетер еді» сияқты ой-пікірлері оның басқақтарға қарағанда мәдениетті бірінші Place қоюын көрсетеді. 2) Мақпал - Көрініс: Мейрамның әңгімесіне қатысатын, үйдегі кең ойлы әйел бейнесі. Оның қара шашыға ақ ұшқын түсіп тұрған сипатымен жасына қарамастан ойлы, мазасыз, жауапкершілікті сезінетін образы айқын. - Мінезі/ұстанымы: интеллектілі, ойлы, алда көретін, мәдени-әлеуметтік мәселелерге терең мән беретін адам. Жүрегі қала халқының болашағын қорғайтын тұжырымдармен толы. - Мақсаттары/Motivations: қалаға су, электр сияқты кәрілік жылдам даму үшін қажет ресурстар керек деген пікірі бар; қала мәдениетінің дамуы осы ресурстарсыз мүмкін емес екенін дәлелдеуге тырысады. - Рөлі мәтінде: идеяның қозғаушы күші; Мейрамның ой-пікірлерін күшейтетін, оның іс-әрекетін мотивтейтін катализатор. Оның сөздері арқылы қалада мәдени-өркендеуге бағытталған бағдар айқындалады. - Тақырыпқа қатысы: адам капиталын, әлеуметтік-мәдени факторларды техникалық прогресстен жоғары қою концепциясын бейнелейді. Мақпалдың монологтық рөлі – идеялардың рухани-адамдық маңызын ашу. - Иллюстратив дәйек/мықты сөз тіркестері: «Су, электр байлығы болмай, қалада нағыз мәдениет байлығы болмайды.» – Мақпалдың қайнар сөзі ретінде, оның қалаға мәдени-рухани негіз қажет екенін айқындауы. 3) Қанабек - Көрініс: Қалалық советтің алдына келгенде мәшинеге мінген, жолшы ретінде көрінетін кейіпкер. Ол жүргізуші ретінде көріністе бар, нақты сипатталмаса да адамның жұмысшы-қызметкер рөлін білдіреді. - Мінезі/ұстанымы: жауапкершілікті, еңбекшіл, қала автоматикасы мен рутиндік жұмыстардың символы ретінде қызмет етеді. Дипломатиялық емес, нақты қызметкер ретінде сипатталады. - Мақсаттары/Motivations: жолды қауіпсіз және нақты бағытпен жүргізу, қалаға қажетті адамдардың іс-әрекетін қамтамасыз ету. - Рөлі мәтінде: идеяны іске асырушы және нақтылы әрекеттерге көшіретін тұлға; қалалық қозғалыстың физикалық аспектілерін қамтамасыз етеді. - Тақырыпқа қатысы: өндірістік прогресстің материалдық жағымен байланысты мақсаттарын көрсетеді. Техникалық прогрестің нақты жүзеге асуын бейнелейді. - Иллюстратив дәйек: «Қалалық советтің алдына келгенде мәшинеге Қанабек мінді» деп нақты көрініс беріледі. 4) Домалақ мұрын балаша жігіт (көрініс бойынша кішкентай мальчик) - Көрініс: сыртта Мейрамға қарсы тұрған, машина есігін ашып қарсы алған баласы бейнесінде. Қысқа ғана көріністе жас ұстаздық-ұқыптылық, қарапайымдылық бейнесі көрінеді. - Мінезі/ұстанымы: жас, көмектесуге әзір, қысқа жолмен көмектесетін, қалалық ортаның өзіне тән жасампаздық факторларының символы. - Рөлі мәтінде: әкімшілік-қалалық ленталар арасында ересектерге жол ашатын, адамгершілік бастаулардың көрінісі ретінде қызмет етеді. - Тақырыпқа қатысы: балалар арқылы келер ұрпаққа үміт пен өзгерістердің жаңаруын күту идеясы беріледі. - Иллюстратив дәйек: “Домалақ мұрын бала жігіт мәшиненің есігін аша қарсы алды.” сөйлемі арқылы бейнеленген. Қысқаша қорытынды - Мейрам және Мақпал – қаладағы мәдени-әлеуметтік мәселелерді қозғайтын, болашаққа бағытталған ойшыл-басшы-көзқарасты жұп. Олар техниканың өзінен бұрын адам және мәдени факторларды алға қойған, өндірістік прогресске сыналатын қарсы тұстарды көрсетеді. - Қанабек және бала – өндірістік процестің, қоғамның күнделікті жұмысшыларын бейнелейді. Олар техникалық прогрестің нақты, материалдық көрінісін көрсетіп, идеяны іске асыратын «құрал» ролін атқарады. - Жалпы тақырып тұрғысынан: мәтінде “техника бәрін шешеді” идеясына қарсы тұратын, кадр және адам факторының шешуші мәні туралы ой айтылады. Кейіпкерлердің мінездемесі оқу-әдеби талдау бойынша осы конфликтіні түсінуге көмектеседі: қаладағы өрлеу тек машиналармен емес, мәдени- Human капиталымен де жүзеге асады. Егер қажет болса, осы мінездемені нақты үзінділермен сәйкестіріп, әр кейіпкерге қысқа эссе түрінде 1–2 параграфтық жауап дайындаймын.