Анализ стиха Хмаркі цёмныя, мае братанькі! Вецер гоне вас без дарожанькі, I нігдзе ж для вас няма хатанькі... Адпачынеце аж у Божанькі! Гдзе радзіліся, гдзе ж вы, хмарачкі, Гдзе «тутэйшымі» называліся! Леціцё усё, так як ярачкі... Хоць бы трошкі гдзе затрымаліся! Зямлі родненькай, знаць, няма у вас, Ні вуголчыка, ні прытулачку. А тут вецер дзьме горшы раз у раз, Леціце жа вы без ратуначку!.. Летучы, сьлязой зямлю росіце, Аж шумяць лісткі, зелянее лес; Уміраючы, жыцьцё носіце, Усяму жыцьцё, сабе толькі крэс! 1. Час і абставіны напісання твора. 2. Пачуцці і эмоцыі, якія выклікае твор. 3. Асацыяцыі, звязаныя з творам (з якімі творамі асацыіруецца тэкст? з якімі сітуацыямі? з якімі гукамі, колерамі, выявамі, пахамі, адчуваннямі?). 4. Тэма (пра што напісаны твор?). 5. Ідэя (якую думку аўтар хацеў данесці гэтым творам?). 6. Назва (чаму твор мае такую назву?). 7. Жанр (верш — грамадзянскай, філасофскай, інтымнай, пей- зажнай лірыкі; раманс, песня, балада, байка, паэма або інш.). 8. Кампазіцыя (якія часткі вылучаюцца ў творы? змена якіх эмоцый рухае лірычнае перажыванне?). 9. Мастацкія вобразы. Сімвалы, дэталі, пейзаж (калі ёсць). 10. Лірычны герой (як паказаны?). 11. Выяўленчыя сродкі (тропы — эпітэты, метафары (у тым ліку ўвасабленне, метанімія, сінекдаха), параўнанні, алегорыі; гіпербала,літота; паэтычны сінтаксіс — паўторы, рытарычныя звароты, пытанні, воклічы, антытэза, сінтаксічны паралелізм). 12. Мова твора (лексіка — запазычанні, устарэлыя словы, нава- творы, эмацыянальна афарбаваныя словы; фразеалогія; марфалагічны склад — частотнасць ужывання часцін мовы). 13. Гукавое аблічча твора (алітарацыя1 , асананс2 ). 14. Метрычная будова. Вершаваны памер (ямб, харэй; дактыль, амфібрахій, анапест), рыфма (мужчынская, жаночая). Цвёрдая форма (санет, трыялет, рандо, танка), вольная форма (верлібр). 15. Асабістае меркаванне пра твор.

Ніжэй — падрабязны аналіз твора “Хмаркі цёмныя, мае братанькі!” у адпаведнасці з зададзенымі пунктамі. Тэкст невядомы аўтарстваў, таму разбор буду зыходзіць з самога тэксту і агульных літаратурных падыходаў. 1) Час і абставіны напісання твора - Усходжанні не дакладна пазначаны. Текст выглядае як раннябеларускі лірычны тэкст з уздзейненнем на прыроду і нацыянальную памяць. - Асноўныя матывы — невыразнае месца паходжання хмары, ветру, зямлі; эмацыянальная сувязь чалавека з прыродай; але ў фразе “Гдзе радзіліся …” ёсць сімвалічная згадка пра карані, радзіму. - У кантэксце літаратурных эпох такія матывы з’яўляліся ў народнай і інтымнай лірыцы канца XIX — пачатку XX стагоддзяў (народзіны нацыянальнай самасвядомасці, трывога з-за праклятым перасяленнем і згаданнем “хатанькі”). Таму можна меркаваць, што твор рызыкуе быць у траекторыі гэтай эпохі, нават калі дакладная дата невядомая. 2) Пачуцці і эмоцыі, якія выклікае твор - Галоўная эмоцыя — туга, сум за радзімай, паэтычнае жалемненне. Хмары — асобныя “братанькі”, якім няма дзе вярнуцца, і гэта выклікае жалобнае пытанне: дзе іх дом? - З асаблівым уздымам праменяваюцца надзея на спакой (“Адпачынеце аж у Божанькі!”) і прывітанне новым жыццём (“Летучы, сьлязой зямлю росіце” — дождж як жыццёвая сілы). Апошняя частка дае парадокс: жыццёвая карысць прыроды для зямлі і самавыхаванне саміх хмар. - Агульная афарбоўка — сумная, меланхалічная, афісная каханне да месца, да прыроды і да памяці. 3) Ассацыяцыі, звязаныя з твором - Ассоціацыі з народнай ліркай і элегіямі: адчуванне таямнічай сувязі з прыродай, няпэўнасць месца, маршруты. - Магчыма параўнанне са шматлікімі тэкстамі пра каханне да радзімы і празіды гінечых народаў: хмары як спадарожнікі чалавека, які шукае дом. - Гучанне: у тэксце прысутнічаюць кароткія радкі, якія маюць манеры народнай песні — нешта між паэзіяй і песней. 4) Тэма - Асноўная тэма — пошук і памяць пра радзіму; экзістэнцыйная нядома пра “дом” для прыродных сілах (хмар) — яны “без хатанькі”. - Супольная тэма — жыццё і ўтрыманне дабра прыроды, спосаб яе дзейнасці: дождж, дождж слязамі, плюмянне ў зямлю — жыццёвая паралель паміж прыродай і чалавекам, які горай. - Акцэнт на тым, што нават без зямлі і дома хмары працягваюць існаваць і распаўсюджваць жыццё. 5) Ідэя (сярэдняе паведамленне, якія думкі аўтар хацеў данесці) - Праблема дома і незамкнёнасці — нават найменшыя “братанькі” не маюць тэрыторыі; але прыродныя сілы (кабінеты ветру, дождж) унеслі жыццё на зямлю. - Міжгенерацыйная памяць пра радзіму: калі чалавек не знаходзіць свайго дома, прырода становіцца крыніцай сувязі з каранямі. - Праграма: жыццё працягваецца, нягледзячы на тое, што кожны з нас імкнецца знайсці сваё месца; прырода выклікае роздум пра сутнасць дома і сваёй прыналежнасці. 6) Назва твора - “Хмаркі цёмныя, мае братанькі!” — яркая ідэнтыфікуючая назва, якая адразу ставіць літаральны зварот да прыроды (хмары) як да «братоў». Выкарыстанне жаргонна-сямейнай формы “май” надае тэксту шчырасці і лагоднасці. - Назва падкрэслiвае апеляцыю да перажывання, да “я” аўтара, які бачыць у хмарах сваіх “братаньок”, то бок зразумелую сімволіку кланы, сувязь з радзімаю, з гісторыяй. 7) Жанр - Гэта лірычны тэкст (верш) з інтэрмедыяй апострафы — аўтар звертаецца да хмараў як да суб’ектаў наравне з аўтарам. - Узмацняецца элемент інтэнітнасці і пейзажнасці: прырода выступае галоўным мовеем, які раскрывае эмацыйнае становішча лірнага героя. - Можна назваць гэта інтродукцыйна-інтымная лірыка з пейзажнымі матывамі. 8) Кампазіцыя - Твор складаецца з некалькіх фрагментаў, кожны з якіх развівае адзін матыў: утопія радзімы, ветрычныя рухі, лятуцца хмары, дождж — жыццёвая забяспечанасць. - Уводзіны — апісанне хмары, іх ветраноснае згуртаванне; сярэдзіна — роздум пра тое, дзе ж ім “хатанька”; фінал — узвышаная канцэпцыя водару жыцця, які нясуць хмары зямлі, і аднавіць для аўтара сэнс існавання. - Дынаміка: з жалю да бездомнасці да думак пра сэнс жыцця прыроды: “Летучы ... росіце” — плямаванне жыцця. 9) Мастацкія вобразы. Сімвалы, дэталі, пейзаж - Асноўны вобраз — хмаркі як жывыя браты, якіх аддзялілі ад дома; выраз “мае братанькі” надае чалавечнасць прыродзе. - Вобраз ветру, які гоніць хмаркі “без дарожанькі” — адчуванне безнавіслости, небяспекі, неўзгоджанасці. - Образы зямлі як нестававанай — “Зямлі родненькай, знаць, няма у вас” — зямля недоступная для хмар. - Дождж як сімвал жыцця: “Летучы, сьлязой зямлю росіце” — жыццёвая вадзяная сцежка, якая падтрымлівае лес, нарыхтоўвае зямлю. - Прыкметы прыроды: ліст, лес — як сімвалы жыцця і ўзмацнення. 10) Лірычны герой - Галоўны “галоўны герой” — гэта не нейкі канкрэтны чалавек, а лірічны вокал, які выяўляе сябе як частка прыроднага свету. - Лірічны герой — гэта аўтар-звертка да хмараў, які праяўляе сваю блізкасць да прыроды; у той жа час герой абмяркоўвае памяць пра радзіму, што можа ўскладняць яго як чалавека/паэта, які імкнецца знайсці сваё месца. 11) Выяўленчыя сродкі (тропы і сродкі - Эпітэты: “Хмаркі цёмныя”; “прыяднасць” — гэта надае тэксту відельнае настроенне. - Метафоры і персаніфікацыя: хмаркі як браты; вецер “гане”; зямля як нешта, што хмары ня маюць. - Параўнанне: “Леціце ўсё, так як ярачкі” — параўнанне палёту вятру з палётам галаслівых птушак. - Алегорыя: хмары — не толькі прыродныя фігуры, але сімвалы памяці, крываваныя спадчынай. - Гіпербола/літота: уравнаважванне пакетаў жыцця (“Усяму жыцьцё, сабе толькі крэс!”). - Рытарычныя звароты і пытанні: нешта накшталт самапазнанняў і акцэнтоў. 12) Мова твора - Мова — чысты беларускі лексікон з элементамі архаізмаў і народных форм. - Ужытыя лексемы: “Хмаркі цёмныя”, “братанькі” — мова апелятыўна-сацыяльная, несучая народныя матывы. - Эмацыянальна афарбаваныя словы, фразеалогія: практычна ў кожным радку прысутнічае афарбаванае значэнне, спалучэнне мікра-формаў, якія надаюць тону і побыт. - Марфалагічна: мова моляйна; формы “хатанькі” могуць гучаць як носьбіт народнага дыялектапа; часта сустракаюцца клясычныя беларускай моўнай структуры. 13) Гукавое аблічча твора (алітарыя, асанас) - Асноўныя фактуры з’яўляюцца праз алітэрацыі (напрыклад, гукі “х” і “м” у пачатку радкоў: “Хмаркі цёмныя”) і асанас (згукі “а” ды “а”). - Паяўленне паўтораў і паўторных варыяцый у радках — надае тэксту меладычнасць, прыводзіць да песеннаяватасці. - Таксама ёсць мяккія сугучнасці паміж радкамі, што падкрэслівае лірычны характар. 14) Метрычная будова. Вершавая форма - Текст мае вольную форму, без строгай метрыкі. Радкі розныя па даўжыні, рыфмай не ўзважанага рэгламентацыі няма. - Вялікая частка тэкста — вершаваная праўда з пэўнай паэтычнай рытмікай, але без афіксаваных памераў: гэта вольны верш або верлібр. - Цвёрдыя формы (санет, триа-лет, рандо, танка) не прысутнічаюць; у аснове — свабодная рытміка, якая нагадвае народную або інтымную лірыку. 15) Асабістае меркаванне пра твор - Твор цепліць трымае — прырода і памяць пра радзіму з’яўляюцца сімваламі жыцця і надзеі. Апеляцыя да хмарных братоў — гэта спроба знайсці агульны дом не толькі для людзей, але і для нязменных элементаў прыроды, якія маюць свой шлях. - Мабыць, галоўнае не толькі апісанне прыроды, але і выказванне філасофскай думкі: хоць зямля не заўсёды адкрытая для іх, хмары працягваюць існаваць, несці жыццё іншым — іх нязменна важная роля. - Рысавая думка: дом — не толькі фізічны пункт на мапе, але найперш месца ў нашым жыцці, у нашай памяці; і прырода можа стаяць на яго абароне, нават калі людзьмі ён здаецца згубленым. Дадатковыя рэкамендацыі для адказу на экзамене - Цытуйце канкрэтныя радкі з тэкста, каб паказаць разуменне тэм і образаў (напрыклад: “Хмаркі цёмныя, мае братанькі!”; “Зямлі родненькай, знаць, няма у вас”). - Апiшыце асноўныя вобразы: хмаркі як браты, ветрык, зямля без дома, дождж як жыццёвая сіла. - Вылучыце галоўную думку па зместу (труда пра радзіму, пра дом, пра сувязь чалавека з прыродай). - Пазначце жанр і камбазіцыю: ліра-пейзажная лірыка з элементамі апострафы; разглядайце структуру як уводзіны, развіццё і фінал. - Практыкуйце аналіз мовы: звяртайце ўвагу на архаізмы, эпітэты, персаніфікацыю, алегорыі. - Калі ёсць магчымасць, параўнайце з іншымі творамі той жа эпохі або з тыповымі тэмамі беларускай лірыкі: радзіма, прырода, час жыцця. Карысныя пытанні для самакантрольнага аналізу - Якую ролю адыгрываюць хмаркі ў сюжэце? Ці можна іх успрымаць як сімвал? - Як змяняецца настрой верша ад пачатку да канца? - Якія яшчэ стыхіі прыроды паўстаюць у тэксце, і які іх сацыяльна-эмацыйны функцыянал? - Якую мэту ставіць перад сабой аўтар: апілаваць да эмоцый, нагадаць пра радзіму, утварыць філасофскую думку? Канкрэтна пра тэкст: асноўныя пункты для запаўнення экзаменнага адказу - 1) Час і абставіны — не дакладна; вертая пра прыроду, народнасць; магчыма эпоха канца XIX — пачатку XX стагоддзя. - 2) Эмоцыі — туга, жалю; надзея; любоў да радзімы. - 3) Ассацыяцыі — апострафы, лірычныя паэты; прыродныя вобразы; парогі на радзіму. - 4) Тэма — радзіма, дом і сувязь чалавека з прыродай, жыццё праз прыроду. - 5) Ідэя — жыццё працягваецца нават тады, калі дом забыты; прырода — крынічка жыцця і памяці. - 6) Назва — сімвалічнасць хмар як братоў; тэкст гучыць як звертанне. - 7) Жанр — ліра-інтымная; апострафічная ліра з элементамі пейзажнай. - 8) Кампазіцыя — трывалая структура з апісання прыроды, апеляцыя да радзімы, канцэптуальнае “ўзварот”. - 9) Мастацкія вобразы — хмаркі, вецер, дождж; метафары, персаніфікацыя. - 10) Лірычны герой — аўтар або голас, які выяўляе сувязь з прыродай; звертанне да хмараў. - 11) Выяўленчыя сродкі — эпітэты, метафары, персаніфікацыя, параўнанне, алегорыі; гіпербала, літоўка. - 12) Мова твора — беларуская мова з элементамі архаізмаў, народных форм; эмацыянальна афарбаваныя словы. - 13) Гукавое аблічча — алітэрацыі, асанансы; музычнасць радкоў. - 14) Метрычная будова — вольная форма, верш з нестрогай рыфмай; верлібр у свабоднай рытміцы. - 15) Асабістае меркаванне — тэкст уздзейнічае сваёй трывожнай, мілагучнай прасторай; заклікае засяродзіцца на радзіме, на сувязі з прыродай і з памяццю. Крыху пазнавальнай кансалідацыі: калі вам спатрэбіцца, можам падрабязна прааналізаваць асобныя радкі, даць прыклады моўных сродкаў і прыёмаў, або складаную схемы па кожнаму з 15 пытанняў у выглядзе канспекта для экзамену.