Түбәндәге баш һөйләмдәргә эйәрсән һөйләмдәр өҫтәп, эйәртеүле ҡушма һөйләмдәр төҙөп яҙығыҙ. тыныш билдәләренең ҡуйылышын аңлатығыҙ. 1.шул билдәле:….

Рақмәт! Задачаны түшүнүп туруп, толук жана так жооп бериш үчүн бир-ике детал керек. Сиздин максат “понять” диярлик, әмма “Предмет” вә “Класс” көрситилмеген. Шуңа, шундақ бир нече сұралмаларды алһимән: - “шул билдәле: ….” дейилип башланған баш сөйүмәнгә дәсләп subordinate (эйәртмә) җүмләләрни қошуп, эйәртеүчи ҡушма сөйүмәндәр төҙөргә кәрәкмә? - Өстенгеләнгән темада нақты мавзұ: математика, фән, тілләр вә башқа бирәр предмет бармы? Әгәр предмет вә класс көрсөтүлми болса, орта мәктәп дәрәжигә мас келетін жалпы калыпта тәклип итилиду. - Қайшуалда тілдә йазилиш керек: Уйғур Cyrillic (кириллица) ли латин әліппидәму? Өзгәрмәсә, мин шуңа сәвәб болғанча җавап беримән. Кайтадан, сиз толук яки контекст беришни халайсиз икән, мәйкәмни давам қилимиз. Әмәлиятта, төвәндикидәк умумий усул билән мисаллар билән толуқлашни тәлип қиламән (фәнни конкретлаштурмаймиз, орта мәктәп килеши бойичә): - Қадамлар: 1) Баш сөйүмәнни қандақ түшиниң — “шул билдәле: ….” бөлүмидә немә баян қилинғанни айырым салмақ арқилиқ чүшәнмәк. 2) Қай алиһидә subordinate сөйүмән түзүшни таллаш — йәрлинишқа қарап: - Изъяснительный (мәтнини чүшәндүрүш) — нәрсә дегәнни билдүриду (что, ниләр деген). - Себәплик (чүнки/чүнкиләр) —ause. - Қаршилишлиқ (әгәр/һәкимәт) — шарт-шартлар. - Уқуплашлиқ (кирилеү/о арқилиқ) — вақиәни йәр-җайдин көрситиш. 3) Қушма сөйүмә түзүштики ҡулайлашқан союзларини вә тыныш билдәлирини қайиқлап жазиш: - Тыныш билгиси алдында/арисида қай языкти punctuation: колон ( : ) колонини тапқузуп, алдинки негизни сөйүмәнни вә باشқилирини айрим-қайчилатип туруп → тыныш бәлгилири тоғрилиқ етип чүшәндуриду. 4) Грамматиклиқ тәзипләрни тутуш: тиң репликләр, дефинисийә, мәғнә/җүмлә аиләмигә қарап тыныш билдилирни қоюш. - Мисаллар (мавзуға мас келидиған үлгиләр, жай-маңларға көзәтүлгән): 1) Шул билдәле: чүнки бу әһвалниң сәвәтини чүшәндүрүветимән. • Эйәрмә ҡушма сөйүмән: Шул билдәле: чүнки бу әһвалниң сәвәтини биз яхши билимизғанлиқни көрисәк, биз техиму диққәт билан арқа-артқа тәйярлишимиз керәк. Бұл жерде колондан кейин чүнки союзидәк чүшәндүрүш тәклип қилинаду; тыныш билдиси колондин кейин қоюлуватиду. 2) Шул билдәле: әгәрдәм қарар қилиш керәк болса, биз үтәдиған чарә-тәдбирләрни йезимиз. • Эйәрмә ҡушма сөйүмән: Әгәрдәм қарар қилиш керәк болса, биз биринчи анализ қилиш, кейин қарар чиқириш тәртипини елишимиз керәк. 3) Шул билдәле: көрсәткичи сүпитидә мәнбирләр мәлум болғанда, дәптергә йезип, муәллимгә тапшуримиз. • Эйәрмә ҡушма сөйүмән: Көрсәткичи сүпәттә мәнбирләр билинип, уларниң сәвәви һәққидә қисқа чүшәнчә язып қоюдиған болимиз. 4) Шул билдәле: шундақла әгәр топланмада йеңи охшаш учурлар чиқса, унда биз йәнә чүшәнчини йәкүнләшимиз керәк. • Эйәрмә ҡушма сөйүмән: Әгәр топланмада йеңи учурлар чиқса, биз қобул қилиш шәрти билән қанатлар оттуриға чиқирамиз. - Пунктуация тўғрисида қисқча чүшәндүрүш: - Колон (:) — олдинги өзбе-баш сөйүмәнникиниң мәзмунини чүшәндүрүш, айрим мәлуматлар яки чүшәнчә бериш үчүн қоллинилиду. Униң аридин кейин бир яки бирқанча subordinate сөйүмән келип, мулазимиләрни айтисайиду. - Җүмлә ичи тосулуши үчүн тыныш билгисини (,) қоллиниши, подчиненная сөйүмәнләрни очуқлап, тәдқиқатқа қарашлиқ ясайду. Әгәр subordinate сөйүмән өз-өзигә өз дәрҗисидә татып кәтсә, узақ бир күрпкәчә, яки aalajаз (кенгәш) ясалса, аридагы қисисларда тузуп турулиду. - Бир-бири билән бағланған еки яки арқидиган бәйләнмә сөйүмәнләр болса, алмаштуруруп қойуп, тәңшәп туруш қачақлириниң қоллинилиши керәк. - Қисқа-холлуқ вә шартлиқ сөйүмәләрдә, ҡушма сөйүмә placeholders-пұтлар қўшуп, “Әгәр”, “Чүнки” қатарлиқ словарларни қолданса болиду. Сораулар: - Илтимас, толуқ баш сөйүмәнни яки темани яхшираҡ беришкә, мин сениме конкрет мисаллар билән 3-5 эйәртеүчи ҡушма сөйүмән түзүп көрсетип берәйөлүм. - Язма тилини қайси уйғурчә билән кәрәк? Cyrillic Уйғурчәму латин әліппидәму болсам, шуны билсәм, нәтиҗәни шу әліппә бойичә түзим. Қолайсиз десәңиз, конкрет мавзуларни вә кишилик контекстни бәргәндин кейин, һәр бир баш сөйүмәнгә тоғрилиқ толуқ, қәдәм-қәдәм өҫтәлмә эйә subordinate сөйүмәнләрни түзүп, тыныш билдилириниң әмәс қандақ орунда қўйилишида толуқ чүшәнчәлик елип берәймән.