Пацешна глядзець, як яны вучацца лётаць: стануць на край буслянкі і доўга не адважваюцца скокнуць уніз. зрабіць сінтаксічны разбор.

Вось сінтаксічны разбор прапанаванай фразы:

Пазіцыя тэксту: Belarusian. Тэкст: «Пацешна глядзець, як яны вучацца лётаць: стануць на край буслянкі і доўга не адважваюцца скокнуць уніз.»

1. Агульны тып сказу

• У цэлым гэта складанае сказа з аднаю галоўнай часткай і дадатковымі часткамі: галоўнае сказу — «Пацешна глядзець»; пасля двукропя ідзе прыкладнае адпаведнае дзейства «стануць на край буслянкі і …» як канкрэтны прыклад змястоўнасці (выяўленне таго, як яны вучацца лётаць).
• Паўстаная структура: галоўнае: безасабовае або экспліцытна-прадстаўленае сказ, дзе гнуты інфінітыў «глядзець» з прымерным выказваннем «пацешна»; залежныя часткі — падраднае «як яны вучацца лётаць» і наступныя дзеянні пасля коскі.

2. Галоўнае сказу

• Пачатак: «Пацешна глядзець» — тут «глядзець» выступае як інфінітыўны тып дзеепрысынка; «пацешна» — прыслог/нарэчнік, які вызначае ступень эмацыйнай ацэнкі да дзеяння.
• Сінтаксічная функцыя: слупок галоўнага сказу ў гэтай частцы — безасабовае прымяненне: ёсць галоўны дзеяслоў-зачынальнік (інфінітыў), які зычна вызначае дзеянне без ўласнага падмета.

3. Падраднае сказу

• «як яны вучацца лётаць» — падраднае дробнае сказу, уступае саюза «як» і выступае як дадатковае змясцільнае (праектнае) тлумачэнне да «глядзець».
• Члены:
  • «як» — спалучальны саюз, які ўводзіць парадку змястоўнага сказу.
  • «яны» — падмет у падрадным сказу.
  • «вучацца» — дзеяслоў, нявідзінны выгляд; трэці множны лік; дзеяслоў у нявызначанай форме — формула «вучацца (лётаць)».
  • «лётаць» — інфінітыў, другасны член-падпаня напоминае ядро да «вучацца»; выконвае функцыю дадатку (інфінітыўны дадатак) да дзеяслова «вучацца».

4. Прагалосная частка пасля двукроп’я

• Тэкст: «стануць на край буслянкі і доўга не адважваюцца скокнуць уніз.»
• Галоўная частка гэтай часткі — пасля коскі яе можна разглядаць як працяг попярэдняга пытання: гэта канкрэтны вобраз дзеяння, які ілюструе, як яны вучацца лётаць.
• Прагаласныя формы:
  • «стануць» — дзеяслоў у будучым часе, 3-я множыня; аснова — «стаць»; тут выказвае будучыню дзеянне.
  • «на край буслянкі» — вызначальная праза (прыпас) мясцазнаходжання: прыступ «на» з патрабаваннем меры месца, «край буслянкі» — назоўнавы фрагмент (ідэнтыфікуе мяжу або край). Тут «край» – назоўнік, «буслянкі» — назоўнік у родзе д apparten — родны склон (геніт), які залежыць ад «край».
  • «і» — спражальны злучнік, які аб'ядноўвае дзве дзеянні.
  • «доўга не адважваюцца скокнуць уніз» — другая частка спалучанай фразы:
    • «доўга» — нарэчнік часу, узмацняе працягласць дзеяння.
    • «не адважваюцца» — дзеяслоўная канструкцыя з negation: «не» плюс дзеяслоў у форме цяперашняга часу, множны лік; асноўная форма — «адважвацца» (не адважвацца).
    • «скокнуць» — інфінітыў, другасны член да «адважваюцца»; вызначае канкрэтнае дзеянне, якім не адважваюцца здзяйсняць.
    • «ўніз» — нарэчнік кірунку (у ніз).
• Функцыя: «стануць на край буслянкі» — першасная частка складанага сказу з падпарадкаваным сказам, дзе «стануць» з'яўляецца галоўным дзеяўным сказавым голасам; «на край буслянкі» — вызначае месца; «і доўга не адважваюцца скокнуць уніз» — другасны сказ, які дапаўняе смысл: зразуменне таго, што шчырая мэта — доўгі перыяд без адвагі.

5. Сэнсавыя і марфалагічныя моманты

• «Пацешна глядзець» выказвае агульную ацэнку да дзеяння «глядзець»; падраднае сказу тлумачыць, які канкрэтны выгляд назірання нам цікавы.
• «як яны вучацца лётаць» тлумачыць канкрэтную сітуацыю; гэта залежны змястоўны сказ (прыводзіцца як змесцовае тлумачэнне дзейнасці).
• Пасля двукроп’я — канкрэтызацыя/прыклад дыянога зыходу: «стануць на край буслянкі» і «доўга не адважваюцца скокнуть уніз» — два дзеянні, якія тлумачаць, як вучацца лётаць: спачатку становяцца на краю, потым працягваюць ня смеласць спусціцца.

6. Крытычныя моманты выкарыстання знакаў прыпынку

• Кома пасля «глядзець» і перад «як яны вучацца лётаць» звычайна ставіцца, каб азначыць пачатак дадатковага сказу.
• Двукроп’е перад «стануць …» падаецца як сродак растлумачыць або даць прыклад тлумачэння да сказу «як яны вучацца лётаць».
• Аднак у беларускай мове такая структура можа лягчы на розныя тыпы сінтаксічнай канструкцыі; тут двукроп’е помагае чытачу зразумець, што наступныя дзеянні — гэта канкрэтны пункт працягвання або пералік.

Прыклад кароткай вывады

• Галоўнае: «Пацешна глядзець» (інфінітыў з прычынна-мадальным адлівом «пацешна»).
• Падраднае: «як яны вучацца лётаць» — змесцавальны сказ, які паказвае, што менавіта ёсць у гледачоў (як працягаецца навучанне лятаць).
• Падпісанае развіццё пасля двукроп’я: «стануць на край буслянкі і доўга не адважваюцца скокнуть уніз» — канкрэтны прыклад таго, як адбываецца навучанне (у будучай перспектыве) і як змяняюцца страхі/рацыянальная смеласць.

Калі трэба, магу зрабіць і формальны разбор з пазіцыянаваннем членаў сказу (падмет, сказ, дадатковыя словазлучэнні) па-тыпу школьнага ўзроўню з нумарацыяй слоў.