Сәлем Батыс Қазақстаннан шыққан әйгілі композитор Құрманғазы Сағырбайұлы (1823 – 1889 жж.). Ол Бөкей Ордасының Жиделi деген жерiнде кедей отбасында дүниеге келген. Бiздiң…
Сәлем Батыс Қазақстаннан шыққан әйгілі композитор Құрманғазы Сағырбайұлы (1823 – 1889 жж.). Ол Бөкей Ордасының Жиделi деген жерiнде кедей отбасында дүниеге келген. Бiздiң заманымызға оның 60-қа жуық ғажайып күйі жеткен. Құрманғазы қазақ домбырада орыстың «Коробейники» («Қыдырма саудагерлер»), «Светит месяц» («Айдың сүттей жарығы») деген және т.б. әндерiн де құйқылжыта орындады. Оның «Адай», «Балбырауын», «Кішкентай», «Ақсақ киік», «Сарыарқа» сияқты күйлері ең танымал туындысы болды. Танымал композитор-күйші Тәттімбет Қазанғапұлы (1815 – 1862 жж.) Қарқаралы өлкесiнде дүниеге келген. Бір кездері ол Қарқаралы сыртқы округi Нұрбике-Шаншар болысында болыстық қызмет атқарды. Ресей императоры II Александрды ұлықтау рәсiмiне қатысқан. Тәттiмбет Қазақстанды зерттеушi ғалымдар Ш. Уәлиханов, Г. Потанин, А. Янушкевичтермен таныс болған. Ол «Саржайлау», «Былқылдақ», «Сарыөзен», «Бес төре» сияқты әсерлi көркем лирикалық күйлерді мұра етіп қалдырды. Талантты сазгер өз туындыларында қазақ жерiнiң өзендерi мен көлдерiнiң, таулары мен даласының сұлу табиғатын бейнеледi. Талантты композиторлардың бірі – Дәулеткерей Шығайұлы (1820 – 1887 жж.). Ол Бөкей Ордасында Кiшi жүздiң ханы Шығайдың отбасында дүниеге келiп, ержеттi. Ол өз заманының бiлiмдi азаматтарының бiрi болды. Билеушi-сұлтан деген лауазымды әкiмшiлiк қызмет атқарды. Бiрақ мұның өзi сазгерлiк шығармашылықпен айналысуына кедергi болған жоқ. Халық арасында оның «Жiгер», «Бұлбұл», «Қоңыр» сияқты күйлерi кеңiнен тараған. Күйшi сазгердiң бiздiң заманымызға 40-қа жуық күйi жеттi. Қазақтың атақты күйшiлерiнiң бiрi – Қазанғап Тiлепбергенұлы (1854 – 1921 жж.). Ол ата-анасының батасын алып, Орталық және Батыс Қазақстанды көп аралады. Қазанғап өзінің де, өткен заманның көрнекті композиторларының да, замандастарының да шығармаларын орындады. Оның қалдырған мол мұрасының арасында «Ноғайлы босқыны» сияқты зарлы күйi бар. Қазақтар музыкалық аспаптарды, әсіресе домбыраны кеңінен қолданған. Олардың ең танымал музыкалық аспаптары – домбыра, қобыз және жетіген. Домбыра – қазақтың кең тараған музыкалық аспабы. Оның батыс және шығыс деген екі түрі бар. Домбыраның әртүрлі формасы екі орындаушылық дәстүрдің ерекшеліктеріне байланысты болды. Домбыра екі ішекті ғана емес, үш ішекті де болуы мүмкін. Бұрын үш ішекті домбыралар Қазақстанның әртүрлі аймағында кездессе, қазіргі таңда ол тек Семей өңірінде сақталған. Қобыз – екі ішекті ысқышпен ойналатын музыкалық аспап. Үрлемелі аспаптардың бірі – сыбызғы. Ол халықтың музыкалық өміріне өте жақын енген. Сыбызғы алыс жайылымдарда жалғыз қалған малшыларға көмектесті, кешкі демалыс уақытында әншілер ежелгі аңыздарды айтып, ойнаған мезгілде адамдарды қуантты. Сыбызғышылар барлық той мен жиында ең құрметті қонақ болды. Сыбызғының кең таралып қолданылуы оны жасаудың қарапайымдылығымен байланысты еді ОСЫҒАН КЫСКАША ТУСІНІК
Қысқаша түсінік:
Құрманғазы Сағырбайұлы (1823–1889): Бөкей Ордасында кедей отбасыда дүниеге келген; өнер жолында шамамен 60 күй қалдырған; “Адай”, “Балбырауын”, “Кішкентай”, “Ақсақ киік”, “Сарыарқа” сияқты күйлері ең танымал; домбырада орындап, көптеген халық әндерін де өңдеді.
Тәттімбет Қазанғапұлы (1815–1862): Қарқаралы өңірінде туған; билік қызметін атқарып, II Александрді ұлықтау рәсімінде болған; “Саржайлау”, “Былқылдақ”, “Сарыөзен”, “Бес төре” сияқты көркем лирикалық күйлерді мұраға қалдырған; туған жерінің өзен-көлдері мен тауларын күйлерінде бейнелеген.
Дәулеткерей Шығайұлы (1820–1887): Бөкей Ордасында дүниеге келген, билеуші-сұлтан қызметін атқарған; “Жігер”, “Бұлбұл”, “Қоңыр” сияқты күйлері кең тарап, оның 40-қа жуық күйлері сақталған.
Қазанғап Тілепбергенұлы (1854–1921): Орталық пен Батыс Қазақстанды көп аралаған; өткен дәуір композиторларының шығармаларын орындаған; мұралары арасында “Ноғайлы босқыны” сияқты зарлы күйлер бар.
Қауымдағы көрнекті аспаптар: домбыра, қобыз, сыбызғы.
- Домбыра: екі ішекті негізінен, кейде үш ішекті де кездеседі; екі дәстүрлі бағыт (батыс пен шығыс) бар; қазіргі уақытта үш-ішекті домбыраның көпшілігі Семей өңірінде сақталған.
- Қобыз: екі ішекті ысқышпен ойнау аспабы.
- Сыбызғы (сазсырнай): ауа арқылы ойнайтын үрмелі аспап; малшылардың жайылымдағы көмекшісі әрі тойларда құрметті қонақ; қарапайым жасалуы оны кең таратуға себеп болған.
Негізгі түсінік:
- Бұл мәтінде қазақ күй өнерінің көрнекті тұрпаттары — Құрманғазы, Тәттімбет, Дәулеткерей, Қазанғап — және қазақтың домбыра, қобыз, сыбызғы сияқты дәстүрлі аспаптарының сипаттамасы берілген. Сонымен қатар күйлер арқылы табиғат көріністері мен қасиетті ұлттық мұраның көріністері көрініс табады.
