Паэма «Бандароўна» Янка Купала, пачаўшы сваю творчасць з лірычных вершаў, стаў неўзабаве пісаць і ліра-эпічныя паэмы. У іх ёсць тое, што прыйшло з лірыкі выразная суб'ектыўнасць паэтычнага выказвання. Мы ўвесь час адчуваем прысутнасць «я» паэта ці яго лірычнага героя і ў тым, як ён апавядае, і ў тым, пра што апавядае. Нярэдкія ў паэмах і асобныя выказванні, у якіх ужо непасрэдна выяўляецца лірычны герой паэта (так званыя лірычныя адступленні). Што да эпічнага па- чатку паэм, то ён прысутнічае найперш у самім аповедзе пра нейкія падзеі, сувязь якіх вызначае канкрэтны сюжэт твораў. Арганічнае спалучэнне лірычнага (прысутнасць лірычнага «я») і эпічнага (сюжэтнасць) пачаткаў вызначае не толькі асаблівасці паэмы як ліра-эпасу, але і ўсіх амаль двух дзясяткаў паэм Янкі Ку- палы, якія склалі асобны (шосты) том у яго поўным зборы твораў. Першыя паэмы «Зімою» (1906), «Нікому» (1906), «У Піліпаў- ку» (1908), «За што?» (1908) і інш. — рэалістычна-бытавыя, у аснову іх пакладзены рэальныя факты, мясцовыя паданні. Пазнейшыя тво- ры «Курган» (1910), «Бандароўна» (1913), «Магіла льва» (1913), «Яна і я» (1913) — рамантычныя паэмы па сваім характары. Галоўныя дзеючыя асобы ў іх неардынарныя, выключныя, ідэалізаваныя. Яны, як правіла, надзелены нейкімі аднымі рысамі станоўчымі або адмоўнымі. Падзеі таксама, як правіла, незвычай ныя, гераічныя. Сам аповед у паэмах вядзецца ўзнёсла, з дапамогай слоў і вобразаў узвышаных, часта незвычайных. «Бандароўна» яскравы ўзор рамантычнай паэмы Янкі Ку- палы. Напісана яна была ўлетку 1913 года на хутары Акопы, дзе маці паэта арандавала кавалак зямлі (цяпер там, у вёсцы Харужанцы Лагойскага раёна, размешчаны філіял Дзяржаўнага літаратурнага музея Янкі Купалы). У той час у многіх літаратурах вяліся пошукі гераічнага ідэалу. Вёў гэтыя пошукі і аўтар «Жалейкі». Зразумела, у невялікім лірычным вершы стварыць паўнакроўны гераічны воб- раз немагчыма. Для гэтага патрэбны іншы жанр, дакладней мантычная паэма. ра Песні гэтыя ўзніклі спачатку ва Украіне, затым пераванд равалі ў Беларусь і былі aani- саны Я. Чачотам, П. Шайнам і некаторымі іншымі беларус кімі фалькларыстамі яшчэ ў ХІХ стагоддзі. Як і многія класічныя раманты- кі, якія бачылі ў фальклоры адну з галоўных крыніц паэтычнай твор часці, Янка Купала ў аснову сваёй паэмы таксама паклаў фальклорны матэрыял, а менавіта запісы на родных песень пра Бандароўну і пана Патоцкага. Янка Купала, аднак, не паўтарыў слепа гэтыя запісы, а творча іх выкарыстаў. У прыватнасці, у сваёй паэме ён завастрыў сацыяльны момант канфлікту, надаў асобнаму факту з жыцця простага чалаве ка героіка-трагедыйнае гучанне. Вобраз Бандароўны паэт узняў да ўзроўню сімвала свабодалюбства, гордасці народа, які можа і ўмее пастаяць за сваю волю і свой гонар. Бандароўна не адзіночка (як у народных песнях), а прадстаўніца калектыву, усяго народа. У гэтым таксама наватарства беларускага паэта. Сюжэт паэмы нескладаны. Ва Украіне «з сваёй хеўрай гаспада рыць пан Патоцкі. Яму, як ён лічыць, усё дазволена. Аднойчы на вечарынцы пан бачыць над- звычай прыгожую дзяўчыну Бандароўну, якая ў карчомцы з казакамі // Цешыц- ца з свабоды». Патоцкі дамагаецца кахання дзяўчыны. Але, як слушна выказаўся Янка Купала ў лірычным адступленні, «сумлен не // Ёсць і ў простым людзе! // Не папусціць ў крыўду славу, // Славу ды свабоду...». Гэта думка-ідэя, што ўвасабляе сабой народную мараль, галоўная ў паэме. Менавіта дзе- ля вобразнага выяўлення яе і пісаўся ўвесь твор. Свабодалюбівая і гордая Бандароўна, зразумела, не паддалася на спакусу страты свабоды і сумлення дзеля багатага, але пад нявольнага жыцця. І ў адзін з выключных момантаў мужна абараняе сваю дзявочую і чалавечую годнасць («з'ехала па твары» пану). Патоцкі выбягае на вуліцу «зваць сваю дружыну». Старэйшыя людзі падказваюць Бандароўне: уцякай, пакуль не позна. Дзяўчына ўцякае. Яна «бегла поле і другое, // Ўзбегла і на трэцце, // Ды ўжо сілы не хапае // Да- лей так ляцеці». Дагналі яе панскія гайдукі, прывялі да Патоцкага. Той дае дзяўчыне выбар: ці «піць, гуляці, // Ночкі каратаці» з ім, ці «навекі косці парыць // У зямельцы-маці». Непакорная Бандароўна выбірае апошняе. Пан страляе ў Бандароўну... ▲ М. Бельскі. Ілюстрацыя да паэмы Янкі Купалы «Бандароўна На гэтым можна было б і скончыць паэму. Але ў такім выпадку яна была б заснавана толькі на лакальным канфлікце і ў нечым паў- тарала б сутнасць колішняй паэмы Янкі Купалы «Адплата кахан- ня» (1905-1907), у аснову якой, паводле прызнання самога паэта, было пакладзена сапраўднае здарэнне з часоў прыгону. Дзеянне ж у «Бандароўне» пасля смерці яе гераіні разгортваецца далей, дзя куючы чаму паэма набывае шырокае грамадскае гучанне. Банда- роўна асоба, індывідуальнасць з высокай чалавечай годнасцю, арганічная частка свядомага народа, які дарэшты нацярпеўся ад прыгнёту розных патоцкіх. Забойства яе гэта апошняя кропля, якая перапоўніла чашу народнага цярпення. І народ паўстае супраць сваіх крыўдзіцеляў. За Бандароўну, хоць Патоцкі, спахапіўшыся, наладзіў ёй багатае, панскае пахаванне, заступаецца не толькі яе бацька, але і ўвесь народ: Як паставіліся да ўчынку пана Па- тоцкага людзі? Якую ацэнку ён вы клікае ў вас? Задымелі у пажарах Панскія сялібы, Палілася кроў ракою На лугі, на скібы. Каб стрымаць гнеў казачы, «Войска шле Варшава», але дарэм на: «Шмат казацтва нацярпелась // Бітва йдзе крывава». Паэт гэтымі эпізодамі, якія ён сам дадаў да аповедаў народных песень пра Бандароўну, уваскрашаў у памяці чытачоў рэальныя факты барацьбы казакоў супраць панска-польскага прыгнёту. Два моманты найперш вызначаюць мастацкую своеасаблівасць паэмы «Бандароўна»: яе фальклорная першааснова і рамантызм. Разам з тым ужо самыя першыя радкі твора з разгорнутым адмоўным паралелізмам («Не віхор калыша лесам і г. д.) надаюць яму народ У якіх вядомых вам народных пес нях выкарыстоўваецца паралелізм? Растлумачце ролю гэтага мастацка- га прыёму ў творы. на-паэтычны каларыт. Гэты каларыт падтрымліваецца і далей ужыван нем таго ж сінтаксічнага паралеліз му, так характэрнага для народных песень, а таксама традыцыйнай на родна-паэтычнай вобразнасці (параўнанні, устойлівыя эпітэты, пры- даткі: «вочы, як зоркі»; «гарыць, бы ў жары»; «слёзы, як росы»; «бяда паганая»; «смех дзікі»; «кроў чырвоная»; «ручкі белыя»; «чор- ныя бровы»; «лава дубовая»; «дзяўчынка, як калінка»; «рута-мята» і інш.). Нават рытміка твора ўказвае на яго народна паэтычную асно ву. Янка Купала звярнуўся да каламыйкавага верша. Каламыйкавы верш ужываў- ся ва ўкраінскіх прыпеўках - каламыйках, а таксама ў бела рускіх народных песнях. Гэ тым вершам, які складаецца з чатырнаццаці складоў і трох моцных (або апорных) націс каў, ахвотна карыстаўся і Та- рас Шаўчэнка. Аднак паэма не капіраванне фальклорнай першаасновы. Як мы бачылі, беларускі паэт нават сюжэт на некалькі відазмяніў, узбагаціў украінскі народны песенны аповед пра Бандароўну. У паэтыцы твора (паэтычнай лексіцы, тропіцы, сінтак сісе, гукапісе, кампазіцыі) скрозь відаць мастацкая індывідуальнасць Янкі Купалы паэта яркага, самабытнага, нацыянальна-беларускага. Нават традыцыйнаму каламыйкаваму вершу паэт надаў свае індыві дуальна-аўтарскія рысы. У «Бандароўне», як мы бачым, кожны з чатырнаццаціскладовых радкоў каламыйкі разбіты на два па восем і шэсць складоў. У васьміскладовых радках налічваецца два моцныя націскі, у шасціскладовых адзін. Чатыры радкі аб'ядноўваюцца ў асобныя строфы. Усё гэта надае вершу гнуткасць, лёгкасць, літа ратурнасць, не пазбаўляючы яго адчування фальклорнай традыцыі. У аснове сюжэта паэмы выразны рамантычны канфлікт па- між свабодай і тыраніяй, воляй і няволяй. Персанажы выразна паля- рызаваны. З аднаго боку вольналюбівая, гордая казачка Банда- роўна, з другога жорсткі прыгнятальнік Патоцкі. Кожны з герояў намаляваны не столькі індывідуалізавана (як гэта бывае ў рэалістыч ным творы), колькі абагульнена, яны з'яўляюцца «рупарамі пэў ных ідэй свабодалюбства або прыгнёту. Вялікай доляй абагульнен ня вызначаецца партрэт Бандароўны, які ўвасабляе сабой ідэал знешняй дзявочай прыгажосці, хараства, якога «ў свеце не было, не будзе». Губкі яе, «як маліны», а твар, «як лілея», «з плеч сплываюць яе косы, // Як бы сонца косы», рост у яе «высокі, стан павабны, // Уся, як цень, павеўна». Гэта не рэалістычны, індывідуалізаваны партрэт, а рамантычны, абагульнена-ўмоўны. Кожны з чытачоў мо- жа ўявіць сваю Бандароўну у залежнасці ад таго, якія асацыяцыі ў яго выклікаюць маліна, лілея, «сонца косы, высокі рост, «паваб- насць» стану, «павеўнасць» ценю... Апрача партрэта, вобраз Бандароўны ў паэме ствараецца і з дапа могай іншых мастацкіх сродкаў, у вялікай ступені рамантызаваных: учынкаў, мовы персанажа, прамой (праз лірычныя адступленні) і ўскоснай характарыстыкі аўтара. Суб'ектыўнасць паэта, адносіны яго да таго, што апісваецца, пра што апавядаецца (лірычны пачатак), ускосна відаць у абмалёўцы таго ж партрэта Бандароўны, у выразах тыпу «перад панам тым з Канева // Смела дзеўка стала, // Смела гле дзячы у вочы, // Смела адказала». Тройчы паўторанае слова «сме ла» гэта аўтарская, збоку, ацэнка выказвання Бандароўны. За- тым ідзе сам маналог гераіні, які з'яўляецца адначасова і смелым учынкам: - Дужы ты з сваім багаццем, А я сілы большай, - За мной праўда і народ мой, За табой жа грошы! Такое ж арганічнае спалучэнне ўсіх названых сродкаў стварэн ня персанажа і пры абмалёўцы вобраза Патоцкага. Толькі там гэтыя сродкі накіраваны ўжо на стварэнне вобраза адмоўнага. Паэма Янкі Купалы «Бандароўна атрымала шырокае пры- знанне, стала сапраўды класічным творам. Вобраз Бандароўны стаў адным са знакавых вобразаў не толькі ў літаратуры, але і ў выяўлен чым мастацтве. Яго малявалі мастакі М. Басалыга, А. Кашкурэвіч, Я. Раманоўскі, В. Шаранговіч і інш. Кампазітар Г. Гарэлава стварыла сімфанічную паэму «Бандароўна». НАПИШИ КРАТКИЙ КОНСПЕКТ