§37-38. Қазақстан аумағындағы кеңестік еңбекпен түзеу лагерьлері Бүгін сабақта: • Қазақстан аумағында лагерьлер құру тарихын зерттейміз; Қазақстандағы репрессиялық саясаттың ауқымын анықтаймыз. ГУЛАГ. Кеңес республикасының аумағындағы алғашқы лагерьлер азамат соғысы жылдарында, 1918 жылы жазда пайда болды. Үкіметтік өкімдерде тап жауларына қарсы аяусыз жап-пай террор жүргізуді, күдіктілерді концентра циялық лагерьлерге жіберуді тапсырды. Жаңа жазалаушы мекемелердің ресми пайда болуына РКФСР ХКК-нің 1918 жылғы 5 қыркүйектегі Жарғысы септігін тигізді. Большевиктердің саяси қарсыластарына қарсы терроры басқаша ойлау мен қарсы шығудың кез келген әрекетінің жолын кесуден көрінді. 1930 жылы сәуірде Лагерьлердің бас басқармасы (ГУЛАГ) пайда болды. Тірек сөздер: • ГУЛАГ ҚарЛАГ • Қадам • АЛЖИР 137Қаулы бойынша барлық еңбекпен түзеу лагерьлері ПХК-нан ГУЛАГ-тың қарамағына берілді. Мүндай лагерьлердің негізгі максаты еркінен айырылган адамдардың еңбегін пайдаланып, табиғи байлықтарды игеру болды. Лагерьлерде кәнігі қылмыскерлер, сондай-ақ саяси себептер бойынша сотталған саяси тұтқындар усталды. Режімді сақтамаған лагерь тұтқындары аяусыз атыл ды. Тұтқындар Қиыр Солтүстікте, Қиыр Шығыста және басқа да аймақтарда арналар, жолдар, өнеркөсіптік және т.б. нысандар құрылысында тегін жүмыс істеді. Аштықтан, ауру мен аса ауыр еңбектен өлімге душар болу көрсеткіші өте жоғары болды. Ойлан! Лагерь тұтқындарының еңбегі экономиканың қандай салаларында басым пайдаланылды? ГУЛАГ-тың лагерьлік жүйесі елдің солтүстік, сібір, ортаазиялық, Қиыр шығыстық аймақтарын қамтыды. Кеңес өкіметі Қазақстан аумағына ірі лагерьлер Қарлаг, Степлаг, АЛЖИР, сондай-ақ ГУЛАГ-тың басқа да қүрылымдарын орналастырды. Қарлаг (Қарағанды еңбекпен түзеу лагері) Қарағанды облысындағы ГУЛАГ-тың аса ірі еңбекпен түзеу лагерьлерінің бірі. 1930 жылы 19 желтоқсанда Орталық Қазақстанда ГУЛАГ бөлімшелерінің бірін қүру туралы шешім қабылданды. Кейін ол «ОГПУ Қарағанды еңбекпен түзеу лагері» атауын алды. Лагерь орталығы Қарағандыдан 45 км жердегі Долинка селосында орна-ласты. Қарлагты ұйымдастырудың басты мақсаттарының бірі Орталық Қазақстандағы дамып келе жатқан көмір-металлургиялык өнеркөсіп (Қарағанды көмір бассейні, Жезқазған және Балқаш мыс қорыту комбинаттары) үшін ірі азық-түлік және өндірістік базажасау болды. Бұл мақсатты жүзеге асыру үшін екі негізгі міндетті шешу талап етілді: 1) жүмыс күші көзін табу (барынша арзан); 2) жұмыс істеу үшін қолайлы жағдай жасау және түрғын үймен қамтамасыз ету. Орталық Қазақстанға жаппай қоныстандыру және өнеркәсіптік орталықтарды құру Ресейдің орталық аудандарымен теміржол қатынасын орнатуды талап етті. Қарлаг түтқындарының алғашқы легі Ақмоладан болашақ Қарағандыға дейінгі теміржол қүрылысына жіберілді. Жол рекордты қысқа мерзім ішінде аяқталды. Лагерьде қару-жарақ, көлік құралдары, пошта, телеграф болды. Тұтқындар-дың жағдайына қарамастан, Қарлаг шаруашылығы тез дамыды. Қарлагқа жалпы 1 млн-ға жуық адам түскен. 1959 жылы 27 шілдеде Қарағанды еңбекпен түзеу лагері жабыл-ды. Жабылуы қарсаңында лагерьде саяси баптар бойынша ұсталған тұтқындар іс жүзінде қалмаған болатын.Степлаг (Далалық лагерь) Караганды облысындағы Жезка гая қаласында орналаскан ГУЛАГ Жүйесіндегі түтқындарға арналған АЛЖИР-дегі тұтқын айелдер груткындардың бірінші легі ла лагерь. герьге 1940 жылы көктемде, ваде рі Қарағандыдан Балқашқа дейін Ралған теміржолмен келді. Соғыс уақытында жаңа шахталар құры лысына және Балқашқа, Оралға жіберілетін кеннің өндірілуін арттыруға баса назар аударылды. жіберілет кейін тұтқындар кен байыту фабрикасы. ЖЭО, КKenrip ey Соғыстан ка бегені мен Жезказған қаласын салды. Лагерь. Тусті койаллургия министрлігінің Жезқазған мыс комбинатына қызмет көрсетті. Тұтқындар көмір шахталарында жұмыс істеді, марганец кен орындарын игерумен айналысты. Лагерьдің негізгі нысандары тас карьерлерінен, кірпіш зауытынан, құрылыстар мен бірқатар өнеркәсіптік және ауылшаруашылық өндірістерінен тұрды. 1956 жылы Степлаг жойылғанымен, оның түтқындары арнайы қоныстарда қалдырылып, үнемі милицияға белгіленіп тұруға тиіс болды. АЛЖИР (Отан сатқындары әйелдерінің Ақмола лагері) аталуы қамауға алынғандардың қүрамына байланысты болды. Олардың елеулі бөлігі КСРО ІІХК оперативтік бұйрығына сәйкес «ЧСИР» (чле ны семей изменников Родины) Отан сатқындары отбасыларының мүшелері ретінде репрессияға ұшырағандар болды. Лагерь 1938 жылдың бас кезінде Төңкеріс (Малиновка) елді мекеніндегі еңбек қоныстарының 26-кенті базасында еңбекпен түзеу лагері ретінде ашылды. 1939 жылғы 29 желтоқсаннан бастап Қарлаг құрылымына ресми түрде «Қарағанды еңбекпен түзеу лагерінің Ақмола бөлімшесі» ретінде кіргізілді. Қарлагтың көптеген лагерьлік бөлімшелерінен айырмашылығы бөлімше тікенді сымдардың бірнеше қатарымен қоршалып, күзет мұнаралары орнатылды. Ерекше лагерь бөлімшесіндегі режім қамау дағыларға қосымша шектеулер қойды: хат жазысуға, сәлемдемелер алуға, мамандық бойынша жүмыс істеуге тыйым салынды. Қамау-дағылар ауылшаруашылық егістіктеріндегі істерді атқарды және құрылыста көмекші жұмысшылар ретінде жұмыс істеді. Ауру, қауқарсыз қарттар мен балалар тоқыма және тігін фабрикаларында жұмыс істеді. 140КСРО-да орныққан тоталитарлық режім қасіретті ГУЛАГ жүйесін құрды. Бүл жерде халықтың орасан зор бөлігі жасалмаған қылмыстары үшін ойдан шығарылған, жалған жалалар бойынша мерзімдерін өтеді. Бұл сталиндік жүйенің адамға қарсы жасаған ора-сан зор қылмысы болып табылады. Мұндағы оқиғалар мен адамдар туралы естеліктер мұражайлар мен кітаптарда сақталған.кыскаша мазмун жаз