КАЗАК ТІЛІН УЙРЕНУ КИЫН ЕМЕС! Галия Жорабеккызы казак тілін орыс тілді азаматтарга уйрету мэлеселерін зерттеп, нетижесінде «Казакша ойлауды кальптастыру» деп аталатын кітап жазып шыкты. Озінін сухбатында; "Тілді менгеру дегеніміз - адамнын ез ойын киналмастан, казакша еркін жеткізуі, сонда гана, тілдік кедергілер, тіл шоркактыты болмайды" , - деді Галия Жорабеккызы. Онын айтунта, езе тіллі уйрену умін, ен аллымен сол тіллін граматикалык ережелеріне, езіндік ерекшеліктеріне кеніл аударып, сездік корын білу жене пайдалана алу керек. Казак тілін уйренуге бар-жогы 9 ереже жэне 3 кадам жеткілікті. Сол аркылы тілді аз уакытта тусініп, толык сейлеп, кетуге болады. Кез-келген тілді уйрену ушін зат есіммен, етістікті менгеру керек. Казак тілінде заг есімнін 4 жалгауы бар, етістіктін бастапкы денгейде 3 шагы жене калау райы кажет. Оган керекті Ундестік занын косамыз, барлыгы 9 ереже. Осы 9 ережені пайдалана отырып: 1. Орыс тілді сейлем курып. 2. Сейлемдегі эр сезге баяндауьштан сурак коя отырып, сездердін орын тертібін аныктан, 3. Сойлемдегі бар зат есімдерді 4 жалгау бойынша жургізіп, ал етістікті шак бойынша кою керек. Багдарламанын негізі, жуйесінін ерекшелігі, оку жолы, утымды дістері, бірінші сабакта туйінделіп жеткізіледі. Бірінші сабакта тындаушылар ойын орыс тілінде сейлемге курыш, оны трек кестелерін пайдалана отырып, казакшага аударады. Тындаушылар жарты жылдын ішінде, айтарын казакшага еркін, тірексіз аудара білу керек. Тертінші сабактан бастап, эр сабакта кестелерді пайдалана отырып, орыс тіліндегі сейлемдерді казакшага аудару, содан сон еш бір жана ережесіз лексикалык 15 такырыптарды жалгастыру. Бірінші айда, сол 9 ережені жан-жакты тусініп, колданыш, жаттанды турге жеткізіп, сездерді орын тортібіне лайыктап коя білуге дагдыландыру кажет.Тындаушы сездік корымен жумыс істегенде эр сезді «зат есім жэне етістіктін жана сезбен жумыс істеу кестесіне на» енгізе отырып, сездерді жаттанды турде емес, ойлана отырып, ережелерді кайталай отыра, бар езгерістерді байкай отыра, саналы турде кабылдайды. Нурсулу Найманова

Көзқарасқа сай 9 ереже және оларды қолдану тәртібі туралы нақтылап, бірінші сабақтың үлгі жоспарын ұсынамын. Төмендегі материалдар Қазак тілін орыс тілді тыңдаушыларға үйретуге арналған әдістемелік нұсқа ретінде жұмыс істейді. 1) Құрылымдық негіз - Қазақ тілінде негізгі сөйлемнің мағыналық түзілуі әдетте субъект – объект – етістік тәртібінде емес, сөздердің форма арқылы байланысуына тәуелді. Әр сөздің нақты септік жалғауы арқылы ролі белгіленеді (жатыс проблемасы жоқ). Етістік сөйлемнің соңында тұрады. Осыны түбегейлі ұмытпаңыз. 2) Рольдерді анықтау via сұрақтар - Сөйлемдегі әр сөздің не мағына беретінін анықтау үшін сұрау арқылы белгілі polirolарды айқындаңыз: кім (субъект), не істеп жатыр (ұғым), не нәрсе (объект), қайда/қашан (уақыт пен орын). Осы сұрақтарға жауап кәдімгі қазақша сөйлемнің дұрыс орнын табуға көмектеседі. 3) Зат есімдерге 4 жалғау (негізгі төрт септік) - Номинатив (жі) – nominative: зат есімнің негізгі формасы (өзінде жалғаусыз не ешқандай жалғаусыз). - Генитив (мен, нің/ің) – иесіне, меншікке қатысты: кітаптың, домның. - Датив (ға/ге) – бағыттылық: кітапқа, үйге. - Аккузатив/Актывтік: кітапты, домды. - Ескерту: басқа жалғаулар қажет болса да, бастауға төрт негізгі септікті пайдалану жеткілікті. Қажет болса Locative, Instrumental сияқты қосымша септікке де үйретуге болады. 4) Зат есімдерді нақтылау - Сөйлемдегі бірнеше зат есім болса, олардың әрқайсысына дұрыс жалғауды қолданыңыз. Мысал: kitap — кітап (номинатив), кітаптың — кітаптың (генитив), кітапқа — кітапқа (датив), кітапты — кітапты (аккузатив). 5) Етістіктің базалық формалары - Бастаушы денгейде үш негізгі форманы меңгеріңіз: өткен шақ, бүгінгі/жақын болашақ, өткенге қарағанда жалпылама present-ты (яғни жай сөйлеу). Қажет болса уақыттық формаларды сабақты жеңілдету үшін төмендегіге дейін тартыңыз: оқимын (мен), оқиды (ол/олар), оқимын/оқып жатырмын (аяқтағы контекстке байланысты). 6) Калау райы (модалы mood) - Қалау райы кейде ұсыныс/ұсыныс ретінде қолданылады. Ең қарапайым түрде: оқайық, жүрейік, жасайық сияқты формалар. Бұл кезеңде тыңдаушыларға бірлескен әрекетті ұсыну үшін пайдалы. 7) Интонация және сұраулы формалар - Сұраулы сөйлемдерді құру кезінде сұрау сөздерін қойып (кім, не, қайда, қашан, қалай, неге, қандай), интонацияны көтеріп айту да жеткілікті. Бұл тыңдаушыларға қазақ тіліндегі сұраулы сөйлемнің құрылымын қабылдауға көмектеседі. 8) Тілдік үлгілермен жүйелі жұмыс - 1-ші айда 9 ережені тұтас түсініп, қолдану. 3 кезеңдік оқыту: - Қадам 1: Орыс тіліндегі сөйлемді оқу және қазақшаға аудару. - Қадам 2: Сөйлемдегі мүшелердің орын тәртібін анықтап, қазақша сөйлем тәртібіне айналдыру. - Қадам 3: Зат есімдерге 4 жалғау, етістікті тиісінше шағын формалармен қолдану. Лексикаға 15 тақырыптық сөздік қосу. - Оқушы әр сезді нақты жоспар бойынша қайталай отырып, ой қозғау арқылы лексиканы еркін меңгереді. 9) Жаттығу жүйесі және прогрессия - Зат есімдер мен етістіктерді бір сөйлем ішінде устами емес, логикалық оймен, ережелерді қайталай отырып қолдану. Әр сөйлемге қатысты «зат есім және етістіктің жаңа формалары» кестеге енгізіліп, есте сақталады. Бұл тәсіл саналы қабылдау мен меңгеруді қамтамасыз етеді. Осы 9 ережені пайдалана отырып жасаған нақты мысал (оқытушы–оқушының бірге қолдануға ыңғайлы): Тақырыптағы үлгі - Орыс тіліндегі сөйлем: Я читаю книгу. - Міндетті талдау қадамдары: 1) Рольдерді анықтау: кім оқып жатыр? — я (субъект); не оқылады? — книгу (объект); не істеліп жатыр? — читаю (етістік). 2) Зат есімдерді төрт жалғауға түсіру: книга — генитив жоқ, қарапайым мысалда тек Acc/Nom пайдалану. Номинатив: книга, Аккузатив: книгу. Қазақша аудармаға сай: кітап (номинатив), кітапты (аккузатив). 3) Сөйлем құрастыру: Мен кітапты оқимын. немесе Мен кітапты оқып жатырмын. (ең қарапайым формасы) 4) Қауымдық сұраулармен тексеру: Кім оқиды кітапты? - Мен оқимын. Қай тілде? Қандай тіл? Қазақша. Қысқа үлгілеу – бірінші сабақтың қолданбалы нұсқасы - Мәтіндік Russian sentence: Я читаю книгу. - Қадам 1: Рольдерді айқындау. Кім? Я/мен (субъект). Не істеп жатыр? читаю/оқып жатырмын (етістік). Не? книгу/кітапты (объект). - Қадам 2: Зат есімдерді жалғаулармен бейнелеу. книгу → кітапты (орысша Acc. équivalent). Номинатив: кітап; Аккузатив: кітапты. - Қадам 3: Қазақша сөйлем құралуы. Мен кітапты оқимын. (немесе Мен кітапты оқып жатырмын.) - Қадам 4: Сұраулы сөйлем құрастыру. Кітапты кім оқиды? Мен оқимын. Қысқа диалог: - Кітапты кім оқиды? - Мен оқимын. 1-ші сабақтың толық жоспарлы үлгісі (ұзақтығына байланысты өзгертуге болады) - Мақсат: Орыс тілінде берілген қарапайым сөйлемнен қазақшаға аудару дағдысын қалыптастыру; 4 жалғау принципін меңгеру; етістіктің базалық үш формасын түсіну; калау райы мен сұраулы сөйлемдерді алғашқы деңгейде қолдану. - Уақыты: 60–75 минут. - Құрылым: - 5 мин: Жылыту – тақырып пен мақсат түсіндіріледі; тыңдармандарға екі тілде қысқа мысал көрсетіледі. - 15 мин: Орыс сөйлемін оқу, қызметін анықтау, рольдерді белгілеу жаттығуы (әр оқушы өз үлгісін жасайды). - 20 мин: Зат есімдерді төрт жалғау бойынша практикалық жұмыс: әр сөйлемдегі зат есімдерді accusative, genitive, dative, nominative формаларында жазып көріңіз. - 15 мин: Етістіктің үш негізгі формасын қолдану жаттығуы: жай present, past, future; калау райын көмегімен қысқаша жұмсалатын фразалар құрастыру. - 10 мин: Сұраулы сөйлем құрастыру және жауап беру дауысымен жаттығу. Мысалдармен шағын диалог құрастырылады. - 5–10 мин: Үй жұмысы мен қорытынды; 15 тақырыптық лексика тізімі беріледі. 15 тақырыптық лексикаға арналған үлгі тізім (жаңа сөздер 15 темамен) - Тамақ пен асхана: нан, сүт, су, қаймақ, ет, көкөніс, жеміс. - Отбасы: ана, әке, бала, әпке, немере. - Білім: мектеп, кітап, дәптер, қалам. - Ойын-сауық: музыка, кино, спорт, кітап оқу. - Қонаққа бару/Қуаныш: дүкен, кафе, жол, автобус. - Қайта жасауға бағытталған сөздер: үй, бөлме, терезе, есік. - Жыл мезгілдері: көктем, жаз, күз, қыс. - Уақыт/уақытша: бүгін, ертең, кеше. - Техника/құралдар: телефон, компьютер, телевизор. - Жануарлар: ит, мысық, қоян. - Табиғат: тауға, өзенге, орманға. - Денсаулық: дәрі, аурухана, дәрігер. - Қаржы: ақша, дүкен, баға. - Үй жануары: жануарлар әлемі. - Құралдар: қалам, дәптер, кітап. Қысқа ескертпе - Осы әдістемені іске асырар кезде әр сабақта нақты 3 негізгі дағдыға көңіл аударыңыз: (1) Ресей сөйлемінен қазақшаға аудару, (2) сөздерді қазақша грамматикалық жалғаулармен дұрыс түрге келтіру, (3) етістікті дұрыс уақытша формалармен және калау райымен қолдану. - Оқушылардың прогрессін бақылау үшін кесте немесе планшет арқылы әр сөйлемге қатысты: субъектінің формасы, объектінің формасы, етістіктің формасы, сұрау элементтері – қысқаша жазып отырыңыз. Егер қаласаңыз, осы 9 ережені нақты сіздің курстық бағдарламаңызға сәйкес операторлық күнтізбеге (12–16 апта, ай сайынғы тақырыптармен) бейімдеп, айлық сабақ жоспарларын толық жазып бере аламын. Сондай-ақ қазақша жазылған және орыс тілін үйретуге арналған нақты тапсырмалар жинағын (worksheet) да жасап беруге әзірмін.