1. Куй ауені белгілі бір сюжетке негізделген, домбыра, қобыз, сыбызғы сияқты ас-паптарда орындалатын ұлттың музыка өнерінің көне жанры. Күй адамның ойлау жүйесінің мөрінісін саз…
1. Куй ауені белгілі бір сюжетке негізделген, домбыра, қобыз, сыбызғы сияқты ас-паптарда орындалатын ұлттың музыка өнерінің көне жанры. Күй адамның ойлау жүйесінің мөрінісін саз түрінде жеткізеді. Куйді текпе күйлер және шертпе күйлер деп екіге бөледі. Төкпе күйлер екпінді, қарқынды болып келеді. Ал шертпе күйлер ой-мұңға, лирикаға толы болады. Күйші күйдің шығуына себеп болған оқиғаны, аңыз-әңгімені халыққа саз тілінде жетні этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі» атты энциклопе зеді. Қазақ халқы күй өнерін ерекше кие тұтып, күйшісін айрықша қастерлеген. («Қазақты»» диясынан). 2. Күйдің қазақ халқының өмір салтында, тіршілік-тынысында елеулі орны бар. Мәселен, т.б. деп саралап танитын дәстүр бар. Аты айтып тұрғандай, дәулескер күйші өзінің жүректен қазақ күйлерін туу себептеріне қарай «арнау күйлері», «бәсеке күйлері», «хабаршы күйлері» шыққан күйлерін өмір құбылысына, жеке адамның қылық-қасиетіне арнайы, сыйға тартады, тілек етеді, күймен хабар береді, естіртеді, емеурін етеді, сондай-ақ өлімге басу айтқандай жұбатады немесе бірге қайғырып жоқтайды. Қазақтың дәстүрлі күйшілік өнерінде күй себепсіз шықпаған. Күйдің дүниеге келу себе бі күй аңызға айналған. Яғни күйдің де, күй аңызының да себепті (этимологиялық) сипаты басым. Осы тұста күйге де, күй аңызына да қатысты бірдей тұлғаға назар аударады. Ол -күйші-композитор. Сөз жоқ, алдымен күйші-композиторды не бұрынғы заманда өтіп кеткен оқиға толғантуы керек, немесе көз көрген бір оқиғаға тебіренуі керек, не болмаса өз басы нан айрықша бір оқиға өтуі керек. Сонда ғана үлкен тебіреніс-толғаныстан кейін күй келеді. Ал күйшіні тебіреніп-толғантқан сол оқиға ел ішінде күй аңызы болып-тапсырма. Сұрақтарды қолданып «Күй-әуен, күй-құдірет» тақырыбында диалог құрындар Диалогте ұлттық сөз әдебі мен сөйлеу этикеті формаларын қолданыңдар. Сұрақтар: 1. Күй ауені дегеніміз не? 2. Күй нешеге бөлінеді? 3. Күйші күйді қалай жеткізген? 4. Қазақ күйлерін туу себептеріне қарай қалай саралайды? 5. Қазақтың күйшілік өнерінде күй қалай шыққан? 6. Күй аңыз болып қалай тарайды?
Диалог: Күй-әуен, күй-қуат туралы диалог (7-сыныпқа арналған түсіндірме)
Ұстаз: Құрметті оқушылар, бүгінгі сабақта қазақ күйлері туралы «Күй-әуен, күй-құдірет» тақырыбын диалог түрінде түсініп алайық. Сұрақтарға жауап бере отырып, әр сұрақтың астарындағы мағынаны да ашамыз.
Оқушы A: 1-сұрақ. Күй ауені дегеніміз не?
Ұстаз: Жақсы сұрақ. Күй ауені немесе күйдің әуені — күйлердің ішіндегі жүрек толқындарын, ой-пікірлерді саз арқылы жеткізетін тыңғылықты дыбыс бейнесі. Қысқаша айтқанда, күйдің сюжеті мен эмоциясын тыңдарманға жеткізетін мелодия. Нәзік махаббаттан қатты күйге, қуаныштан қайғыға дейінгі адамның ішкі дүниесі осы әуен арқылы көрінеді. Мысалы, бір күй адамның сезім күйін “саз тілінде” баяндайды. Сондықтан күй ауені — бұл ойлау жүйесінің мөрі, яғни ішкі дүниенің сыр зергері сияқты.
Оқушы B: 2-сұрақ. Күй нешеге бөлінеді?
Ұстаз: Тамаша сұрақ. Күй екі негізгі түрге бөлінеді:
- Төкпе күйлер: ырғақ пен экпендегі айқындық, күйлердің қарышты қуаты. Мұнда қарқынды темптер, өткір дыбыс айқын көрінеді.
- Шертпе күйлер: лирикалық, ой-мұңға толы әуендер. Лагато сияқты баяу, толғаулы, көп үлгімен жігерлі емес ой-санаға толы. Сонымен қатар киелі дәстүрде күйлердің шығу себебін бейнелейтін түрлері кездеседі: арнау күйлері, бәсеке күйлері, хабаршы күйлері.
Оқушы C: 3-сұрақ. Күйші күйді қалай жеткізген?
Ұстаз: Ұтпас жауап жоқ. Күйші күйді шығару үшін себеп болған оқиғаны, аңыз-әңгімені халыққа саз тілінде жеткізеді. Бұл процесті мынадай қадамдармен түсіндіруге болады:
- Бір сәтте күйші не оқиғаға терең тебіреніп тұрады (жүрегінің толғануы).
- Оқиға не аңыз оның шығармашылық толқынына айналып, күйлерге айналады.
- Күйші өз жанын, сезімін дыбыс бояуларымен, темппен, ырғақпен көркемдейді.
- Нәтижесінде күйшінің туындысы ұлттың тарихына айналып, халықпен қатар өмір сүреді. Кейде күйлер өз алдына «күй аңызға» айналып, аңыз-әңгімелермен бірге таралады.
Оқушы D: 4-сұрақ. Қазақ күйлерін туу себептеріне қарай қалай саралайды?
Ұстаз: Жақсы сұрақ. Күйлердің туу себебі көбіне өмір құбылыстарымен тығыз байланысты. Нақты үш бағытта саралайды:
- Арнау күйлері: белгілі бір адамға, оқиғаға, ғұрыпқа арналып жазылған күйлер. Құпия тілмен дайындап, тілек, сый-құттықтау мақсатында беріледі.
- Бәсеке күйлері: күйшілер арасындағы шеберлікті көрсететін, өз өнерін жарыса айқындайтын күйлер. Қуаныш, қарым-қатынас, шеберлік портреті сияқты мақсаты бар.
- Хабаршы күйлері: белгілі оқиға, жыл құбылысы туралы хабар беру мақсатында жасалған күйлер. Күй арқылы естірту, емеурін, болжам айту сияқты функцияларды атқарады.
Оқушы E: 5-сұрақ. Қазақтың күйшілік өнерінде күй қалай шыққан?
Ұстаз: Күй шығу себеппен байланысты туу процесін былайша түсіндіруге болады:
- Бір оқиға немесе үлкен сезім туғызған тебірену пайда болады.
- Осы тебіреніс күйшіні күйге айналуға итермелейді.
- Күй ойға арналған, жүректен шыққан аңыз-әңгіменің сазланған көрінісі ретінде тарайды.
- Ең маңыздысы: күйші-композитор алдымен өзіне тебіренткен оқиғаны ішкі дүниесінде ойлап, содан соң оны дыбысқа айналдырады.
- Сондай-ақ бұл күйдің тарихы халық арасында аңыз болып қалыптасып, күй аңызына айналуы мүмкін.
Оқушы F: 6-сұрақ. Күй аңыз болып қалай тарайды?
Ұстаз: Күй аңызы — күйдің тарихы, оның себептері мен жолдастары туралы ауызша таралатын көркем әңгіме. Тәрбиелік, тарихи, этнографиялық тұрғыдан мынадай жолмен тарайды:
- Күй өзегі болған оқиға немесе себеп өз төңірегінде аңыз ретінде айтылып, ұрпақтан-ұрпаққа ауысады.
- Күйші өзінің оқиғасын күйге айналдырғаннан кейін, көркемдік ерекшеліктерімен бірге әңгімеге айналады.
- Халық оны әуенмен қабылдап, орындаудың әр ретінде жаңа детальдар қосылып, күйшінің ой-толғанысы аңыз ретінде сақталады.
- Соңында күй аңызы этнографиялық жүйеде, дәстүрлі атаулармен бірге ұрпақтан ұрпаққа үлгі болып қала береді.
Ұстаз: Құрметті оқушылар, осы диалог арқылы күйлердің неге, қалай пайда болып, қандай мақсаттарды көздейтінін түсіндік деп ойлаймын. Енді әрқайсыңыз өзіңізге ұнаған күйлердің түрлерін мысал ретінде тауып, олардың арнау, бәсеке немесе хабаршы күйлеріне жататынын түсіндіре аласыздар ма? Сонымен қатар ұлттың ұлттық мұрасына сүйіспеншілікпен қарау – біздің міндетіміз.
